لارێنس ئێستێرن ساڵی 1713 له ئیرلهند له دایک بوو و 1738 بوو به کشیش و مامۆستای ئایینی و بهرپرسایهتی کلیسایهکی وهئهستۆ گهرت ... له سهر داخوازیی مامی له بارهی دمهقڕه سیاسییهکانی دهوروبهری وتار و یادداشتی دهنووسی ...له ساڵی 1759دا نامیلکهیهکی نووسی به نێوی "رۆمانێکی سیاسی" و دواتر گۆڕانی به سهر ئهو نامیلکهدا هێنا و نێوهکهی گۆڕی و کردیه " مێژووی سهعاتێکی گیرفانیی گهرم و باش " ، که به زمانێکی تهنز وگاڵتهوه باسی دمهقڕهکانی کلیسای کردبوو ... بهو جۆره ئێستێرن توانی توانایی خۆی له بواری نووسیندا کهشف بکات و زۆری پێ نهچوو ههر لهو ساڵهدا کاتێک دووبهشی سهرهتای رۆمانی تریسترام شهندی بڵاو کردهوه له ماوهیهکی کهمدا له ههموو کۆڕ و کۆبوونهوهکانی ئیرلهند و بریتانیا دهنگی داوه و باس باسی تریسترام شهندی بوو! پێش ئهو ، رۆمان به تایبهت له بریتانیا مێژوویهکی تایبهتی تێپهڕاندبوو ، رۆمان نووسانێکی وهک دێفۆ ، ریچاردسۆن ، فیڵدینگ و سویفت سوننهتێکی تایبهتیان بهدی هێنابوو . بهڵام تریسترام شهندی به ڕواڵهت وهک هێچ کام لهو بهرههمانهی تاکوو ئهودهم بڵاو ببوونهوه نهدهچوو ؛ ئهو گاڵتهی به ههموو قاعیده ونۆرمه داستانییهکان کردبوو ...
ئێمه له درێژهی خوێندنهوهی بهرههمه کلاسیک و شاکاره جیهانییهکاندا کۆڕێکمان بۆ تریسترام شهندی گرت که ئهم کهسانه بهشدارییان تێدا کرد :
سهید قادر هیدایهتی ، سولهیمان عهبدولرهحیم زاده ، ڕهحیم عهبدولڕهحیم زاده ، بریا کاکه سووری و حهمهدهمین شامحهمهدی .
ڕوانه
سهید قادر هیدایهتی :
پێش ئهوهی ڕاستهوخۆ بچمه نێو باسهکهوه به پێویستی دهزانم کهمێک باسی رهوایهت بکڕێ . (ساختار)باوهڕهکان پێێان وایه که بۆ تهحلیلی (ساختار)ی داستانێک ، دهبێ له بابهته وردهکانهوه دهست پێ بکرێ تاکوو به قانووونێکی گشتی دهگهین . ئهوان پێیان وایه که پێش ههموو شتێک دهبێ کورت ترین (واحد) و یهکهی رهوایی دیاریی بکرێ . ئیمه لێرهدا کارمان به سهر ئهوهوه نییه که بۆ دیاری کردنی یهکه و (واحید)ی رهوایی خودی (ساختار) باوهڕهکانیش بیر و ڕای جیاوازیان ههیه . ویلایدیمیر پراپ پێی وایه که چکۆلهترین یهکهی گێڕانهوه گوزارهیه . به پێی باسهکانی (ساختار)باوهڕهکان دوو جۆر گوزارهی (ڕهوایی) ههن : یهکیان گوزارهی وهسفی ، ئهوی دیکهیان گوزارهی فێعلی . کارکرد وتایبهتمهندیی ئهم دوو جۆره گوزارهیه و ئهوهی که ئهگهر نووسهرێک پتر کهڵک له یهکیان وهرگرێ ، چ شوێنێک له داستانهکهیدا دادهنێ ، زۆرگرینگه . وهختێک دهڵێین "دیوار سپییه" گوزارهیکی سادهی وهسفیمان به کار بردووه که وهسفی شتێک دهکا . گوزارهی وهسفی لهو شته دهدوێ که ههیه (امر موجوود) یانی بهتاڵ له زهمان ، به بێ ئهوهی گۆڕان و تێپهڕین له حاڵهتێکهوه بۆ حاڵهتێک ڕووی دابێ ئێمه باسی دیوارێک دهکهین . بهڵام کاتێک دهڵێین "دیوارهکه ڕووخا" ئهمهیان گوزارهیهکی فێعلییه که لهو شتهی ڕوو دهدا(امر رخدادنی) دهدوێ . یانی گۆڕان و تێپهڕین وزهمانی تێدایه .
جیاوازی نێوان ئهم دوو جۆره ڕستهیه ، دوو شێوازی گهورهی نووسین بهدی دێنێ . مهسهلهن ئهگهر بمههوهێ وێنه بێنمهوه دهبێ بڵێم که فلۆبێر زۆرتر له سهر تهوسیف پێداگر بووه و هێمێنگوێ زیاتری ڕستهکانی فێعلین .
باسێکی دیکه که له گێڕانهوهدا گرینگه (ریتم )یان (حهرهکهت) و خێراییه : نووسهر دهتوانێ به سێ شێوه ، ڕهوایهت و گێڕانهوه هێواش یان خێرا بکا:
1- له ڕستهدا ههرچی (قهید) و (سفهت) زیاتر به کارببرێ گێڕانهوه هێواشتر و له سهرهخۆتر دهبێ . ههرچی فێعلهکان له یهکتر نزیکتر بن گێڕانهوه توندتر و خێراتر دهبێ وههرچی( قهید) و (سفهت) کهمتر له ڕستهدا بێن گێڕانهوه خێراتر دهبێ .
2- ههرچی ڕوداوهکان زیاتر و زووتر بهدوای یهکدا بێن گێڕانهوه خێراتر دهبێ و به پێچهوانهوه ههرچی روداوهکان لێک دوورتر بن ، یان رووداو کهمتر بێ ، بزووتنی گێرانهوه هێواشتر دهبێ . زۆربهی چیرۆکه فلکۆلۆرییهکان ئهم تایبهتمهندییهیان ههیه ، به بۆنهی به دوای یهکدا هاتنی رووداوهکان گێڕانهوه خێرا و به پهلهیه .
3- ههرچی ڕستهکان و زنجیره یان سێکانسهکانی گێڕانهوه زیاتر پهراوێز و حاشیهی پێوه ههڵواسرێ خێرایی گێرانهوه کهمتر دهبێ ؛ وهک تریسترام شهندی .
هێنانهوهی ئهم پێشهکییه زیاتر بۆ ئهوهبوو پیشان بدرێ که ئێستێرن تا چ ڕادهیهک وریایانه کاری له سهر گێڕانهوه کردووه .
من پێموایه تریسترام شهندی که نموونهی ههره بهرچاوی گێڕانهوهی هێواش و له ڕادهبهدهر بێ جووڵهی ئهدهبیاتی داستانییه به ههڵواسینی پهڕاوێز و حاشیه و ڕسته ( موعتهریزهکان) و به لابڕ لێدان و وێسته گرتن لهسهر ڕوداوه لاوهکی (فهرعی)یهکان و گهڕانهوهی پهیتا پهیتای بۆ دواوه ، به بێ ئهوهی بهسهرهاتێک به ئاکام بگهیهنێ بهسهرهاتێکی دیکه دهست پێدهکا ، توانیویهتی گێڕانهوهیهکی دهگمهن له داستاندا بهدی بێنێ . من ههوڵ دهدهم به شیکارییهکی (ساختار)ی یهکهمین ڕستهی تریسترام شهندی ، گهورهترین (تهمهید) و تێکنیکی ئهو رۆمانه وهدهر بخهم .
یهکهمین ڕستهی ڕۆمانهکه : "بریا دایکم یان باوکم ، یان له راستیدا ههردووکیان – چونکه ئهوه کاری ههردووکیان بوو – کاتێک منیان بهدی دێنا بیانزانیبایه چ دهکهن ."
زۆر ساده دهیتوانی بڵێ دایکم و باوکم نا ئاگایانه منیان بهدی هێناوه . بهڵام ئیستێرن بۆ کوتنی ئه م مهبهسته ساکار و ئاساییه له یهک ڕستهدا سێ جار لایداوه و سێ جار پهراوێزی ههڵواسیوه . لێرهدا پرسیار ئهوهیه که بۆچی ڕستهیهکی سادهی به ئهنقهست ئاوا پێچهڵاوپێچ کردووه ؟ دهمهوێ ئاماژه بهوه بکهم تهواوی ئهدهبیات و بهتایبهت داستان یانی چۆن گێرانهوه ؛ نهوهک چی گێڕانهوه . پێداگری له سهر "چۆن کوتن" گهورهترین جیاوازیی نێوان گێڕانهوهی رۆژنامهوانی و گێڕانهوهی مێژووییه له گهڵ گێڕانهوهی داستانی . له گێڕانهوهی داستاندا نووسهر به ئانقهست و به شێوهیهکی دهستکرد و دژی ئوتوماتیکی ههوڵ دهدا گوزارش و قسه ئاساییهکان بکاته گوزارهی ڕهوایی . بهڵام له گێرانهوهی مێژژووییدا ڕستهکان ئوتوماتیک و خۆکردن .
ئیستێرن ههر وهک له یهکهم ڕستهیدا دهردهکهوهێ بۆ ئهوهی مهبهستهکهی بڵێ یان باشتره بگوترێ بۆ ئهوهی مهبهسته سهرهکییهکهی له نێو حاشیه و پهڕاوێزدا ون بکا و بیشارێتهوه له پهستا لابڕ لێدهدا و حاشیه دهڕوا ؛ چونکه له ڕاستیدا هیچ ناوهرۆکێکی ناوهندی و هیچ مهبهستێکی سهرهکی لهم رۆمانهدا نییه و ههرچی ههیه ههر پهڕاویز و حاشیهیه .
بۆ ئهوهی ئهو تێکنیکه باشتر بناسرێ یهک دوو نموونه له رۆمانهکه دێنمهوه : له لاپهرهی 20دا کاتێک دهیههوێ باسی ئهوه بکا که لهو کاتهدا دێ له دایک ببێ ، دهچن مامای بۆ بێنن فهسڵیک باسی ئهوه دهکا که ئهو ژنه کێێه و خهڵکی کوێیه وچۆن دێ و تهنانهت چۆن ئیجازهنامهی مامایی وهرگرتووه ! کاتێک دهگاته زاراوهی" کلیه حقوق ومزایای مختلفه قانونی" ، بهسهرهات وبیرهوهری وبیروباوهڕی شهندی ( که بڕیاره ناوهرۆکی سهرهکی رۆمانهک بن!) و له دایک بوون و ماما له بیر دهچنهوه ؛ ماوهیهکی زۆر جارێ باسی ئهو زاراوهیه دهکا . بهو جۆره ههر وهک له یهکهم ڕستهشدا ئهوه دهرکهوت ، تهواوی ئهم رۆمانه برییتییه له وهدواخستن و پهڕاوێز ؛ یانی هیچ به سهرهاتێکی ناوهندی و سهرهکی وجوودی نییه . به سهرهاتی سهرهکی ههموو پهراوێزو له ڕێ لادانهکانن .
یان له لاپهڕهی 243 دا پێشهکی کتێبهکه دانراوه ! له جڵدی 2 لاپهرهی 731دا لاپهڕهیهک تهرخان کراوه بۆ پێشکهش کردنی کتێبهکه !! دوو لاپهڕهی 760 و 761 سپیین و بهتاڵ ماونهتهوه ، دوای تێپهڕ کردنی 6 فهسڵ له فهسڵی 25دا له لاپهرهی 772دا دهڵێ : "وهختێک به کۆتایی ئهم فهسڵه گهیشتین دهبێ بچینهوه سهر ئهو دوو فهسڵهی به خاڵی به جێمان هێشتبوون ؛ چونکه له ئاهی ئهو دوو فهسڵه نیو سهعاته خوێن له شهرهفم دهڕژێ ، تایهک له سهرپاییهکانم ههڵدهگرم و به ههمو هێز و قهوهتهوه لهو خاڵهی بهرانبهرمی ڕادهکێشم ..." !!
یانی بهم تێکنیکه سهیر و سهمهره و نوێیانهدا ئێستێرن به جۆریک دژی داستانی به دیهێناوه کاتێک ههموو بنهڕهته داستایانییهکانی به سهر یهکدا شێواندووه ، به سهرهاتی سهرهکی نه ماوه ؛ پێشهکی له نێوهراستهوه و پێشکهش کردنی کتێبهکهی هێناوهته چوارچێوهی رۆمانهوه ، دهردهکهوهێ که ئێستێرن بهو نوێ کارییانهی دژی داستانی نووسیوه .
سولهیمان عهبدولرهحیم زاده :
من له سهر ئهو بڕوایه نیم که بهو جۆرهی تۆ باسی دهکهی تریسترام شهندی بۆ سهردهمی خۆی نوێ بووبێ ؛ پێموایه له لایهکهوه له سهردهمی خۆیدا بهرههمێکی ئاسایی بووه و دواتر کهشف کراوه ؛ له لایهکی دیکهوه ئهسڵهن سوونهتێکی رۆمان نووسی پێش ئهو نهبووه تاکوو ئێستێرن نوێ کاریی تێدا بهدی بێنێ و یاسا و ڕێسای ئهو سوننهته تێک بشکێنێ . له بهرئهوه ئهم پرسیاره دێته پێشێ که ئایا ئهو نوێ کارییه رادیکاڵهی تۆ باسی دهکهی کارێکی تاکهکهسی و خۆکرد بووه یان نا ڕابردوو و پێشینهی ههبووه ؟؟
سهیدقادرهیدایهتی :
بۆ ئهوهی که ئایا تریسترام شهندی ڕیشه و سهرچاوهی ههبووه یان ههر ئهزموونێکی تاکهکهسی بووه و ئهوهی که چۆن توانیویه له سهدهی ههژده دا رۆمانێک بهدی بێنێ که پێشهنگ و نموودهی ههموو نوێ باوهڕهکان بێ ، ناچارین کهمێک بنهڕهتی تر بۆ کێشهکه بچین . به بۆچوونی من دوو شێوازی نووسین ههیه : یهکهمیان (بداهه نووسی )یان دهم ودهست نووسییه که لهودا نووسهر پلان و چوارچێوهیهکی به وردی دیاریکراوی بۆ رۆمانهکهی له داناڕێژێ ؛ یانی پێشتر به وردی نازانێ چ به سهر پاڵهوانهکهیدا دێنێ تهنانهت له بهسهرهات و ڕووداوهکانیشدا دهکرێ به شێوهیهکی چاوهڕوان نهکراو به لاڕێدا بڕوا ، به کورتی لهم شێوازهدا نووسهر دهستی ئاواڵهتره بۆ لابڕ ڕۆیشتن و هێنانه کایهی کهسایهتی تازه و ڕووداوی تازه . ئهم شێوازه بزۆزی و چالاکی و ڕهنگا و ڕهنگییهکی تایبهتی ههیه . شێوازێکی دیکهمان ههیه که لهودا نووسهر پێشتر پلان و چوارچێویهکی دیاریکراوی بۆ ڕۆمانهکهی داڕشتووه ؛ خاڵ به خاڵ و ڕسته به ڕسته دهزانێ چیان به سهر دێ . لهم شێوازهدا ههموو شتێک له جێگای خۆیدایه ، رۆمان قایم و پتهو به بێ هیچ زیاد و کهمێک دهڕواته پێش و (ساختار)ێکی ڕیک و پێک وتهکوز به سهر رۆماندا دا زاڵه . میلان کۆندرا کاتێک رۆمان به چوار جۆری دهنگی زهمان و دهنگی ئهندیشه و دهنگی خهیال و دهنگی کایه دابهش دهکا دهڵێ تریسترام شهندی له ڕێزهی دهنگی کایهدایه . ههڵبهت کۆندرا تایبهتمهندیی رۆمانی کایه باس ناکا ، تهنیا دهڵێ که ئیمکاناتێکی بێ بڕانهوهی تێدا ههیه ؛ وشهی کایه زۆر شت وهبیری ئێمه دێنیتهوه : بزۆزی ، شۆخی ، چالاک بوون ، گالته کردن و... ئێمه لهم رۆمانهدا به باشی دهبینین که ئێستێرن زۆر به ئاسانی گاڵته به دهوروبهر، به خوێنهر ، به داب ونهریت ، به داستان و به سووننهتی گێڕانهوهی پێش خۆی دهکا . باختین پێیوایه که گاڵته و شۆخی کردن باشترین ئامرازه بۆ بهرهنگار بوونهوه له گهڵ سیستمه ڕهسمی و دوگمهکان و ئیدۆلۆژیکییهکان . من پێموایه که ئیستێرن لهم رۆمانهدا گاڵتهی به سی شیوازی گێڕانهوه کردووه !
1- گاڵتهی به سوننهتی گێڕانهوهی دیینی 2- گاڵتهی به سوننهتی گێڕانهوهی رێئالیستی پێش خۆی 3- گاڵتهی به سوننهتی گێڕانهوهی ئهدهبی تهخهییولی کردووه . بهم پێشهکییانهوه دهچینه سهر باسهکهی کاک سولهیمان :
کۆندرا کاتێک باسی رۆمان دهکا دهڵێ " رۆحی رۆمان رۆحی تهداوم و درێژه پێدانه" ؛ یانی هیچ رۆمانێک - ئهگهر رۆمان بێ - ناتوانێ بێ ڕابردوو و بێ پێشینه بێ و هیچ رۆمانێك ناتوانێ له بۆشاییدا سهرههڵدا و گهشه بکا . من وێڕای ئهوهی پێموایه که هیچ رۆمانێک به قهت تریسترام شهندی نهیتوانیوه بنهڕهتهکانی خۆی بگۆڕێ و زۆر رادیکالانه چوارچێوه و نهریته داستانییهکان تێک بشکێنێ ، پێشموایه که ئێستێرن بۆیه توانیویهتی ئیمکاناتێکی تازه و یهگجار زۆر له بهستێنی داستاندا کهشف بکا و بۆیه توانیویهتی گۆڕانکاریی گهوره بهدی بێنێ ، چونکه توانیویه به باشترین شێوه کهڵک له ئیمکاناته ڕهواییهکانی پێش خۆی وهرگرێ و له دڵی سێ سوننهتی گهورهی گێڕانهودا هاتۆته دهرێ .
ئهو له لایهکهوه کشیش و مامۆستای ئایینی بووه و له گهڵ گێڕانهوه ئاینییهکان ئاشنایه ؛ گێڕانهوه ئایینییهکان له پهستا بڕواداران ، (ئیرجاع) دهدهنهوه بۆ ڕابردوو ؛ ئێستێرن گاڵتهیهکی بێ وێنهی بهم ئیرجاع دانهوه ئایینیانه کردووه . ئهگهر گێڕانهوهکانی دینی به زمانێکی جیددی و باڵادهست باسی ڕابردوو دهکهن بۆ گهیشتن به ئاکامێکه ؛ بهڵام ئێستێرن به زمانێکی گاڵته دهمانگهڕێنێتهوه بۆ ڕابردوویهکی بێ بڕانهوه ، به بێ ئهوهی به هیچ ئاکام و تهواو بوونێک بگهین . له پهنای ئهوهشدا به زمانێکی تهنز وشۆخییهوه باسی داب و نهریتی کلیسا دهکا .
پێش ئێستێرن سوننهتێکی رۆمان نووسی له بریتانیا ههبووه به پێچهوانهی ئهوهی که کاک سولهیمان پێیوایه که نهبووه ، دێفۆ و ریچاردسۆن و هێنری فیڵدینگ گهورهترین نوێنهرانی ئهو سوننهته بون ؛ و ئهوان ههوڵیان داوه که بهستێنی ریئالیسم بهربڵاوتر بکهن و ئیمکاناتی دیکهی پێ زیاد بکهن ؛ بهڵگهشم بۆ قسهیه کتێبی " سهرههڵدانی رۆمان" نووسینی یان واته . یان وات له کتێبی "بهدی هاتنی رۆمان"دا دهڵێ : "ئیستێرن ههوڵی داوه که شێوازی پێداگریی کردن لهسهر زهمانی ئێستای ریچاردسۆن و تازهگهرییهکانی فیڵدینگ و ئوتوبیوگرافی دێفۆ پێکهوه له رۆمانێکدا بگونجێنێ" . من پێموایه جودا له گونجانی ئهزموونهکانی ریچاردسۆن و دێفۆ و فیلدینگ زۆر ئاشکرا گاڵتهی به دهسکهوته داستانییهکانی ئهوان کردووه یانی له سهر ئیمکاناتهکانی ئهو سوننهتهوه گاڵتهی پێ کردوون و بهرپهرچی داونهوه .
جودا لهم دوو سوونهتهی گێڕانهوه ، ئیستێرن میراتگری سوننهتێکی دیکه وگێڕانهوهیهکی دیکهش ههیه که له سووننهتی گێڕانهوهی دینی و رێئالیستی بریتانیا ڕیشهدارتره و شوێن وهرگرتنی ئێستێرنیش لهمهیان زیاتره : ئهویش ئهدهبیاتی خهیاڵی(تهخهییولی)ه : رابله ، دێکامێرۆن ، دۆن کیشۆت ؛ رۆمانسهکان و ههموو چیرۆکه فلکلۆرییهکان . فارستێر له کتێبی "لایهنهکانی رۆمان"دا دهڵێ که تریسترام شهندی گهورهترین بهرههمی فانتێزی دنیایه . بهرههمه تهخهییولییهکان چهند تایبهتمهندییان ههیه که ئیستێرن به کهڵک وهرگرتن لێێان نهریتهکانی ئهوانیشی ههر گۆڕیوه . گێڕانهوه له ئهدهبی خهیاڵی وفانتێزیدا خێرایه ؛ بهڵام له تریسترام شهندیدا به ئانقهست بزووتن وجووڵهی گێڕانهوه رادهگیرێ . شێوازی داستان له داستاندا که تایبهتی ئهدهبی خهیاڵییه لێرده کراوهته پهراوێز له نێو پهراوێز ؛ به جۆرێک که ههتا زیاتر دهخوێنینهوه زیاتر ون دهبین . له ئهدهبی فانتێزیدا داستانهکان ههرچهند پێچهڵاوپێچیش بکرێن له کۆتاییدا یان له جێگایهکدا به ئاکام دهگهن ، بهڵام پهراوێزهکانی تریسترام شهندی ئهوهنده پهره دهستێنن که قهت به ئاکام ناگهن و ناهێڵن ناوهند و ناوهرۆکێکی سهرهکی پێک بێ . وهک یان وات دهڵی ئهم ڕهوتی پهڕاویز ههڵواسین و گهڕانهوه بۆ ڕابردووه تا ڕادهی پووچی ههر درێژهی ههیه . کهوابوو ئێستێرن بێ ڕابردوو نییه و له دڵی ئهو سوننهته گێڕانهوانهدا سهری ههڵداوه و وهک کوترا گاڵتهی به فۆرمی ئهو سێ سوننهته گێڕانهوهیه کردووه .
نوێ کاریی تریسترام شهندی و تێکشکاندنی یاساکانی داستان تا ڕادهیهکه که فۆرمالیستهکان دهیانکوت تریسترام شهندی کارێکی فۆرمیکی بێ وێنهیه و دوای ئهوانیش پۆست مۆدێرنیستهکان به شاکار و بهرههمێکی پۆست مۆدیرنیستییان دهزانی که زۆر زوو له دایک بووه ! زۆر دوور نییه کاتێک قوتابخانه وشهپۆلێکی نوێتر بهدی بێ ، ئهوانیش ههر تریسترام شهندی به بنهڕهت و سهرچاوهی خۆیان بزانن !!
ڕهحیم عهبدولرهحیم زاده :
من ههوڵ دهدهم له ڕوانگهیهکی کهمێک جیاوازتر لهوهی که باس کرا ، باسی تریسترام شهندی بکهم . تریسترام شهندی رۆمانێک بوو که له سێ قۆناخی جۆراوجۆری زهمانیدا سهرکهوتنی گهورهی به دهست هێنا . جاری یهکهم زهمانی بڵاوبوونهوهی خودی کتێبهکه بوو . تریسترام شهندی لهو ڕۆمانه بهختهوهرانه بوو که له گهڵ بڵاو بوونهوهی ، پێشوازییهکی گهورهی لێ کرا و زۆر زوو نووسهرهکهی وهک نوسهرێکی گهوره ههم له ئهدهبیاتی ئینگلیسی وتهنانهت له دهرهوهی ئینگلیسیش نێوی دهرکرد . کاتێک ئێستێرن چوو بۆ فهڕانسه کۆڕه ڕۆناکبیرییهکانی ئهوێ پێشوازییهکی کهم وێنهیان لێکرد . دووههمین جار زهمانێک بوو که فۆرمالیستهکان خوێندنهوهیهکی تازهیان له تریسترام شهندی خسته ڕوو و به جۆرێک ئیمکاناتێکی فۆرمیکی نوێیان تێدا کهشف کرد . سێههمین جاریش کاتێک بوو که پۆست مۆدێرنیستهکان دیسان به ڕوانگهیهکی دیکهوه چاویان لێ کرد و خوێندنهوهیهکی نوێتریان لهو رۆمانه خسته ڕوو . من ههوڵ دهدهم باسی هۆکارهکانی سهرکهوتن لهو سێ قۆناخهدا بکهم . له قۆناخی یهکهم که تریسترام شهندی بهدی هات هۆی سهرکهوتن و پێشوازیی بۆ چهند شت دهگهڕێتهوه . هۆکارێکیان دهگهڕێتهوه بۆ بارودۆخی کۆمهڵایهتی تایبهتی ئهودهم که له ئیرلهند ههبوو . ئهودهم پرۆتێستانهکانی ئیرلهند زۆرتر زاڵ بوون و کاتۆلیکهکان کهمینه بوون و کهوتبوونه پهڕاوێزهوه . ئێستێرن خۆی کشیشێکی پرۆتێستان بوو ؛ به وتهیهکی دیکه ئهدهبیاتێکی که ئهو خوڵقاندبووی ئهدهبیاتی زۆرینه و زاڵ بوو . ئهگهر بهو ڕوانگه مێژوویی و جوغرافیاییهوه چاو له تریسترام شهندی بکهین تریسترام شهندی گاڵتهیهکی راستهوخۆی به کلیسای کاتۆلیک کردووه و تهنانهت به جۆرێک لایهنگریی له پرۆتێستانهکان کردووه . تهنانهت ئهو رهخنانهی له دین دهیگرێ زیاتر ئهوانهن وا ئهو دهم پرۆتێستانهکان له کاتۆلیکهکان دهیان گرت . من پێموابێ ئهو بابهته له سهرکهوتنی تریسترام شهندی و پێشوازیی لێ کردنیدا له کاتی بڵاو بوونهوهیدا کارتێکهرییهکی بهرچاوی ههبوو . دووههمین هۆی سهرکهوتنی له سهردهمی خۆیدا ئهوه بوو که ئهو رۆمانه سهر به فهلسهفهی سهردهمی خۆی بوو . ئێستێرن هاواڵی نزیکی دهوید هیوم بووه و ئهدهبیاتێکی که ئێستێرن بهدی هێناوه به شێوهیهکی زۆر سهیر وهک فهلسهفهی هیوم دهچێ . بۆ نموونه هیوم پێی وایه که ههست و ئێحساس له عهقڵ گرینگترن و پێگهیهکی گرینگ بۆ ههست و ئێحساس دادهنێ ؛ ئیمه زاڵ بوونی ههست و ئێحساس به سهر عهقڵدا لهو رۆمانهدا به شێوهیهکی بهرچاو دهبینین ؛ تهنانهت به شێوهیهکی راستهوخۆ ئهو شته له زمانی تریسترام شهندییهوه چهندین جار دووپات دهبێتهوه که ئهو، وهشوێن کهوتووی ئێحساس و ههسته و به دوای عهقڵدا ناڕوا . سیههمین هۆی سهرکهوتنی تریسترام شهندی له سهردهمی خۆیدا ئهوه بوو که به گشتی لهو سهردهمهدا جۆرێک ئهدهبیاتی تهنزی و ههجوی به تایبهت لهو وڵاتانهی لهژێر دهسهڵاتی ئینگلیسدا بوون وهک ئیرلهند وئیسکاتلهند له حاڵی پهرهسهندن و شکڵ گرتندا بوو . ئهم ئهدهبیاته پێش ههموو شتێک مهبهستی ئهوه بوو که ڕهخنه له دهورو بهر و دهسهڵات بگرێ و به شێوهیهکی زۆر توند و تیژ گاڵتهی به دهورو بهر و به دهوڵهت دهکرد . پێش ئێستێرن کهسێکی وهک جاناتان سویفت لهو بوارهدا کاری کردووه و دهتوانین بڵێین که جاناتان سویفت پێشهنگی ئهو جۆره ئهدهبیاته تهنزی و ههجوییه بووه و له دهورانی ئێستێرنیشدا ئێسمالت کهم تا کورت ههر سهر بهو ئهدهبیاته ههجوییه بووه . ئهدهبیاتی ههجویی تایبهتمهندیی خۆی ههیه وهک تهخهییولێکی بهربڵاو ، ئازادی کردهوه ، ئازادی کوتن و قسه ؛ که ئێمه ڕهنگدانهوهی ئهوانه به شێوهیهکی ئاشکرا لهو رۆمانهدا دهبینین . کهوابوو تریسترام شهندی وانییه که له خۆڕا ههڵقوڵیبێ زۆرێک له تایبهتمهندییهکانی وهک پێشتریش ئاماژهی پێکرا دهگهڕێتهوه بۆ سهرچاوهکانی . بهڵام بهداخهوه ئهو بهرههمانه وهرنهگێڕدراونهوه ، رهخنهگران دهڵێن که وێکچوونێکی لانی کهم رواڵهتیی له نێوان کارهکانی ئێسماڵت و ئێستێرندا دهبینرێ . هۆی چوارهمی سهرکهوتنی تریسترام شهندی له سهردهمی خۆیدا ئهوه بوو که زانیارییهکی بهربڵاوی له رۆمانهکهیدا هێناوهتهوه . یانی ئێمه له گهڵ کۆمهڵیک زانست و زانیاریی سهر بهو سهردهمه ڕووبهڕوو دهبینهوه ؛ له ئهستێرهناسییهوه بگره ههتا ژینگه ناسی و شهرع و زانسته دینییهکان و حقوق و فهلسهفه و ئهدهبیاتی پێش خۆی . ئێستێرن له زۆربهی نووسراوهکانی پێش خۆی وێنه و نموونه دێنێتهوه . به بۆچوونی من لهو سهردهمهدا ئهو کاره زۆر گرینگ بووه که نووسهرێک بتوانێ زانستهکانی سهردهمی خۆی بۆ خوێنهران بنوێنێ و بتوانێ فهزل و زانستی خۆشی ئاراستهی کۆمهڵگا بکا . ئهوانه ئهو هۆکارانه بوون که له قۆناخێک له زهماندا بوونه هۆی سهرکهوتنی تریسترام شهندی که هێشتا خوێنهری پسپۆر و لێهاتوو که لایهنه تێکنیکییهکانی رۆمانیان له لا گرینگ بێ بهدی نههاتبوون . تریسترام شهندی له سهردهمی خۆیدا بۆیه پێشوازیی لێکرا و زۆر زوو نێوبانگی دهر کرد چونکه کارتێکهریی سهردهمی خۆی له سهر بوو و ڕهخنهی له دهوروبهری خۆی دهگرت که ئهوانهش بۆ خوێنهرانی ئهودهم زۆر گرینگ بوو . من پێموایه بۆ ئهو دهم زیاتر لهوهی که رۆمانێکی تێکنیکی ، فۆرمیک و نوێگهرانه بێ رۆمانێکی ههمووانی پهسند(عامهپسند) بووه . دوای تێپهڕبوونی ئهو دهورهیه تریسترام شهندی زۆر به هێواشی و به ئارامی شوێنی له سهر نووسهرانی دوای خۆی دادهنا ؛ بهرچاوترین نموونهی ئهو شوێن دانانه رۆمانی ژاکی قهزا و قهدهری دیدیرۆیه که له زۆربهی ئیمکاناته داستانی و تێکنیکییهکانی ئهو کهڵکی وهرگرتووه . دوای ئهو دهورهیهش له سهرهتای سهدهی بیستدا بوو که فۆرمالیستهکان دیسان ئهو رۆمانهیان کهشف کردهوه . بۆ ئهوان ئهوهی جێگای سهرنج بوو فۆرمی رۆمانهکه بوو ، له نیو فۆرمیشدا ئهوهی بۆ ئهوان گرینگ بوو (تهرح) بوو . کاتێک فۆرمالیستهکان دهیانههویست نموونهیهک بۆ تهرحی داستانی بیننهوه گهورهترین نموونهیان تریسترام شهندی بوو . پێناسهیهکی زۆر ساکار به پێی تیۆریی فۆرمالیستهکان بۆ تهرح ئهوهیه که ئهگهر ئێمه کورتهی داستانێک بکهین به چوار بهشی یهک ، دوو ، سێ ، چوارهوه ، ئهگهر بێین جێگای یهک و سێ بگۆڕین یان جێگای چوار و یهک بگۆڕین و ئهو بهشانه تێکهڵ بکهین ئهوه ئێمه ئاگایانه تهرحێکی داستانیمان داڕشتووه . یانی یهک ، دوو ، سێ ، چوار کورتهی داستانه ، بهڵام چوار ، دوو ، سی ، یهک تهرحی داستانه . به پێچهوانهی ئهو قسهیهی سهیدقادر که پێی وابوو به شێوهیهکی (فی البداهه) و دهم و دهست نووسراوه ، من به پێی بۆچوونی فۆرمالیستهکان پێموانییه که ئوتوماتیک نووسرابێ ؛ بهڵكوو پێموایه به شێوهیهکی ئاگایانه خاوهنی تهرح و چوارچێوهیهکی دیاری کراوه و ههموو بهرنامه و پاژهکانی بۆ گهیشتن به مهبهستێکی تایبهته . بۆ نموونه کاتێک له فهسڵێکدا باسی "ئهگریجه" دهکا دهڵی من دهزانم که دهبێ مهسهلهن شهش فهسڵ دواتر باسی بکهمهوه له حاڵێکدا ئهو فهسڵه ده ساڵ دواتر دهنووسرێ و لهو نموونانهی زۆر تێدایه که به مهستێکی تایبهتهوه ههڵیان دهگرێ بۆ دواتر ؛ ئهم نموونانه ئهوه پیشان دهدهن که تریسترام شهندی تهواو به پێی بهرنامه و چوارچێوهیهکی تایبهت و به شیوهیهکی ئاگایانه نووسراوه . هۆیهکی دیکه که ئهوه پیشان دهدا که ئێستێرن ئاگایانه نووسیویهتی ئهوهیه که نووسهر بۆ خۆی دێ (ساختار)ی داستانهکهی دهکێشێتهوه که له کوێدا دهبێ چی بکا و چی نهکا . بۆیه من به پێی باسهکانی فۆرمالیستهکان پێموایه که به شێوهیهکی ئاگایانه له گهڵ کێشهی تهرح ڕووبهڕوو بۆتهوه و له خۆڕا نهینووسیوه . تهنانهت فۆرمالیستهکان پێیان وایه که تریسترام شهندی بهرچاوترین نموونهیه بۆ پیشان دانی تهرحی خاوهن مهبهست و ئامانج دار . بۆیه من پێموایه به پێچهوانهی ئهو ڕواڵهتهی وا پیشان دهدا که بهشێوهیهکی ئوتوماتیک و دهم ودهست نووسرابێ ، له پشت ئهو ڕواڵهتهوه تهرحێکی ئاگایانه ههبووه .
بهڵام له سهردهمی سێههمدا که پۆست مۆدێرنیستهکان دیسان پێشوازییهکی گهرمیان له ترسترام شهندی کرد و وهک رۆمانێکی پۆست مۆدێرنیستی ناساندیان ، ئهوه بوو که ئهوان کۆمهڵێک تایبهتمهندیی دیکهیان له تریسترام شهندیدا دیتهوه . یانی زۆربهی ئهو تایبهتمهندییانهی وهک تایبهتمهندیی داستانی پۆست مۆدێرنیستی دهیان ناسی له نیو رۆمانی تریسترام شهندیدا دهیان دیتهوه . هێندێک لهو تایبهتمهندییه پۆست مۆدێرنیستییانهی له تریسترام شهندیدا ههن بریتین له : (پارۆدی) که جۆرێک شۆخی و گاڵته کردنه به ئهدهبیاتی پێش خۆی ، له تریسترام شهندیدا بهرچاوه که بهردهوام گاڵته به ئهدهبیاتی پێش خۆی دهکا . گاڵتهی به ئهدهبیاتی دینی به ئهدهبیاتی ئێحساساتی پێش خۆی به سێروانتێس و به زۆر گێڕانهوهی پێش خۆی کردووه . دووههمین تایبهتمهندیی پۆست مۆدێرنیستی تهنز و (ئایرۆنی)یه که به شێوهیهکی بهردهوام له رۆمانهکهدا ههیه . سێههمین تایبهتمهندیی هێنانه کایهی خوێنهره ؛ دهبینین که لاپهڕهی سپی به جێ دێڵێ و دهڵێ که ئهی خوێنهر تۆ بۆ خۆت ئهم لاپهڕهیه بنووسهوه ! یان نهبوونی لاپهڕهبهندیی و (دیزاین)ی کتێبهکه ، ههر وهک ئاماژهی پێکرا پێشهکی و پێشکهش کردنی کتێب دهبنه پاژێکی رۆمانهکه . یهکێکی دیکه له تایبهتمهندییهکانی داستانی پۆست مۆدێرنیستی چهند دهنگی گێڕانهوهیه که پێموایه لهم رۆمانهدا زۆر بهرچاو و ئاشکرایه یانی له ڕاوێژی ئهدهبیاتی دینی کهڵکی وهرگرتووه له ڕاوێژی ئهدهبیاتی خهیاڵی و رۆمانس و ههموو ئهوانه بۆ چهند دهنگیی کردنی رۆمانهکهی کهڵکی وهرگرتووه . تایبهتمهندیی دوایی کهڵک وهرگرتن له سووژه بازاڕیی و ئاساییهکانه ، یانی ئێستێرن ههر له ههواڵ و بابهته ئاساییهکانی ئهو دهمی ئیرلهند و ئینگلیس کهڵکی وهرگرتووه . یان هاتنه کایهی نووسهر و دهست تێوهردانی راستهو خۆی نووسهر و ههڵبهزاندنهوهی دوا به دوای یهکی خوێنهر ... ئهوانه ههموو ئهو تایبهتمهندییانهن که به تایبهتمهندیی داستانی پۆست مۆدێرن ناسراون و ههموویان له تریسترام شهندیدا به شێوهیهکی بهر چاو ههن . من پێموایه که تریسترام شهندی رۆمانێکی زۆر بوێرانه و به شێوهیهکی رادیکالانه نوێیه و وهک سهیدقادر ئاماژهی کرد هیچ به دوور نییه که به هاتنی سهردهمێکی تر و سهرههڵدانی قوتابخانهی نوێتر لایهنی تازهتر و نوێتر لهو رۆمانهدا کهشف ببێ ؛ ئهوهش نیشاندهری زیندوو بوون و ههبوونی بایهخی نهمر و گهورهیه لهو رۆمانهدا .
سهید قادر هیدایهتی :
من دوو تێبینیم له بارهی قسهکانی کاک ڕهحیمهوه ههیه : یهکهم به پێی ئهوهی وهک کوترا تریسترام شهندی به شێوهیهکی زۆر رادیکال و بوێرانه ههموو نۆرمه داستانییهکانی تێکشکاندووه و تهنانهت وهک باس کرا نه تهنیا چوارچێوهی داستان بهڵکوو چوارچێوه و قهوارهی کتێبیشی تێکشکاندووه ؛ من به پێچهوانهی کاک ڕهحیم پێموانییه رۆمانێکی ئاوا ، ههموانی پهسند بووبێ . تهنانهت بۆ خۆشی دهڵێ که " ئهگهر ئهم کتێبهم دژ به شتێک نووسیبێ ، تهنیا دژ به خهمۆکی خۆمم نووسیوه " یانی زۆر تاکهکهسی ودهگمهن بووه و بۆ ڕازیی کردنی خهڵکی ئاسایی نهینووسیوه ؛ ئهگهر ئهو بیویستبایه بهرههمێکی ههموانی پهسند بنووسێ فۆکاهییهکی دهنووسی یان رۆمانسی دهنووسی که پێش ئهو زۆر باو بوون و ئێستا شوێنهواریان نهماوه . تهنانهت ئهو به شێوازی ریچارد سۆن وهێنری فیڵدینگ و دیفۆ نهینووسی و ههموو دهسکهوته داستانییهکانی ئهوانی ڕووخاند ؛ کهوابوو پیموانییه بهرههمێکی ئاوا ههمووانی پهسند بووبێ .
تیبینی دواییم له سهر ئهوهیه که ئایا تریسترام شهندیی تا چ ڕادهیهک به پێی پلان و بهرنامه نووسراوه . ئهمن ههر له سهرهتاوه بۆیه یهکهم ڕستهی رۆمانهکهم شی کردهوه - پیموابێ ئاماژهشم کرد – که له سهر ئهو باوهڕهم که زۆر ئاگایانه نووسراوه و زۆر دژی ئوتوماتیکی نووسراوه ؛ یانی گێڕانهوهیهکی که به ئانقهست نووسهر له سهر چۆن گێڕانهوه پێداگریی دهکا . بهڵام له سهر ئهو بڕوایه سوورم که لهم شێوه نووسینهدا که (ساختار)هکهی له ئهدهبی خهیاڵی نزیکه ، نووسهر دهستی ئاواڵهتره بۆ هاتنه کایهی خۆی و خوینهر و کهسایهتی تازه و پهڕاویز ههڵواسین وههموو جۆره کایهیهکی گێڕانهوه ، که من به دهم ودهست نووسیم ناو برد و لهگهڵ ئهو شێوازهی که پاراگرافێکی زیاد و کهم ناکرێ و زۆر قورس و قایم و ویشکه ، جیاوازیی ههیه . شایهد دهستهواژهی (بداههنویسی) دهم ودهست نووسی که بهربڵاوی و ئازادییهکی وای تێدایه که هیچ تهرح و بهرنامهیهک نهبێ ، بۆ مهبهستهکهی من پڕ به پێست نهبێ . ئهو نموونانهش که کاک ڕهحیم باسی کردن بۆ ئهوهی پیشان بدا تریسترام شهندی به پێی بهرنامه نووسراوه ، من پێموایه تهنانهت نموونهی "ئهگریجه"کهش زۆرتر کایه و گهمهی گێڕانهوهن ، تا ئهوهی پیشان بدا که رۆمانێکه به پێی پلان و بهرنامهیهکی ورد داڕێژرابێ ...
بریا کاکهسووری:
فۆرمالیستهکان پێیان وایه که پهڕاویزهکانی تریسترام شهندی زۆر ئاگایانه و وشیارانه کراون ؛ ئهوان پێیان وایه که بهرههمێکه له بارهی چۆنیهتی نووسینی رۆمانێکهوه ، بۆیه دهڵێن تریسترام شهندی ئهوپهڕداستان(فرا داستان)ه ، یانی داستانێکه له بارهی نووسینی داستانهوه . ئێشلۆفێسکی له وتارێکیدا لهم بارهوه به زهق کردنهوهی ئهم تایبهتمهندییه ، ههر ئهوه دهکاته بهڵگه و دهڵێ تریسترام شهندی گهورهترین بهرههمی ههموو سهردهمهکانه . ئهو لهو وتارهدا زۆرتر پێداگریی له سهر ئاشنایی سڕێنهوه دهکا و دهڵێ ڕستهیهک که دهکرا زۆر به شێوهیهکی ئاسایی بینوسێ ئهو جۆرێکی لێ دهکا که لهگهڵ نوسراوهکانی پێش خۆی جیاوازیی ههیه . بۆ وێنه ڕستهیهک دێنێتهوه هی ئهو کاتهی شاندی هال دهبیستێ که لووتی کوڕهکهی شکاوه ، دهڵێ ئێستێرن زۆر سووک وسانا دهیتوانی بڵێ هێنده ناڕهحهت بوو چوو خهوت . بهڵام ئێستێرن ههر وا به سانایی له کۆڵ ئهو ڕستهیه نابێتهوه و ڕستهگهلێک به دوای یهکدا ڕیز دهکا تاکوو به تهواوهت لهگهڵ گێڕانهوهیهکی ئاسایی جیاوازیی ببێ و ئهمه ئاشنایی سڕینهوهیه .
ئێستێرن بۆ نووسینی تریسترام شهندی له بیروباوهڕهکانی بیرمهندی ئهو سهردهمه یانی جان ڵاک زۆری کهڵک وهرگرتووه . سهرنج وئۆگریی ئیستێرن بۆ بناخهی ههمیشهیی و پهیوهندییهکان ، تێکهڵاوی و وهبیر هاتنهوه ، یان هاو ڕهگهز بوونی بیرهکان ئهو بابهتانهن که ئێستێرن له فهلسهفهی جان ڵاکی وهرگرتوون . به هۆی بهربڵاوی بیر وفکرهوه و خافڵان به شته بچووک و سووک وچرووکهکانهوه ، هێنده پهڕاویز ساز دهکا که وهک باس کرا شتێک به ناوی ناوهند (مرکز) ناهێڵێتهوه .
وهک پێشتر ڕهحیم ئاماژهی پێ کرد ، له سهدهی بیستدا دوو بزووتنهوه یان قوتابخانهی ئهدهبی ، فۆرمالیستهکان و پۆست مۆدێرنیستهکان ههر دووکیان زۆریان ههوڵ دا تاکوو تریسترام شهندی بخهنه چوارچێوهی تیۆرییهکانی خۆیانهوه و ههر دوو ههوڵیان دا ئهو کتێبه بکهنه کتێبی پیرۆزی خۆیان . له ئهدهبیاتی پۆست مۆدینیشدا لهری مهک فێری دهڵی : شتێکی زۆر سواو و دووپاتهیه که من بڵێم تریسترام شهندی بهدهر له زهمانی نووسینی ، له ههموو لایهنێکهوه دهقێکی پۆست مۆدێنیستییه ! سهیر ئهوهیه که رامان سێڵدێنیش ئاماژه بهوه دهکا که تریسترام شهندی تهنانهت بۆ ئهدهبیاتی زهینیش که له سهدهی بیستدا ڕێ دهکهوێ ، ههر سهرچاوهیه . لهم بوارهشدا دوو نوسهری گهوره که ئهم ڕێبازه درێژه پێ دهدهن و به ئاکامی دهگهیهنن یهکیان جێیمز جۆیس و ئهوی دیکهشیان ویرجینیا ووڵفه و تهنانهت ئهم کارتێکهرییه مارسێل پرووستیش دهگرێتهوه ؛ بهڵام به داخهوه ئهم ڕاستییه نه له سهرچاوه فهڕانسهوییهکاندا و نه له سهرچاوه ئینگلیسییهکاندا به هۆی دژایهتیی فهرههنگی فهڕانسه و ئینگلیس پێکهوه ، ئاماژهی پێ ناکرێ .
رۆمان نووسی خۆشهویستی ویجینیا ووڵف له سهدهی ههژدهدا لارێنس ئێستێرن بووه . ووڵف پێی وایه که "ئێستێرن شی کهرهوهی جۆش وخرۆش و ههڵچوونهکانی دیتران نییه ، بهڵکوو ئهوه زهینی خودی خۆیهتی که شێت وشهیدای کردووه ، ئهوه عاجبات و ههوهسهکان و خهیاڵ پڵاوهکان و ههستیارییهکانی زهینی خودی خۆیهتی که ڕهنگ وبیچم وقهواره وئهندازه و سنوری تریسترام شهندی دیاری دهکا ." به بۆچوونی ویرجینیا ووڵف ستێرن له تریسترام شهندیدا " نوکتهباز ، بێ حهیا ، جینگز و له گهڵ ههموو ئهوانهدا خۆشهویست و لهبهردڵانه ... ههرچهند ئیستێرن توانیویهتی ههستی نزیکایهتی به ژیان به ئێمه ببهخشێ بهڵام سهیر ئهوهیه که ژیانێکی ئهو بۆ ئێمهی وێنا دهکا هیچ خاڵێکی هاوبهشی له گهڵ ژیانی راستهقینه نییه " و به گشتی ووڵف دان به نوێ کاریی گرینگی ئێستێرندا ناهێنێ و باسی ئهوه ناکا که رۆمانێکی له بارهی رۆمانهوه نووسیوه ...
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده :
بۆچوونی من له بارهی تریسترام شهندییهوه کهمێک له گهڵ بۆچوونی دۆستان جیاوازیی ههیه . ههمووتان ئاماژهتان بهوه کرد که تریسترام شهندی به شێوهیهکی رادیکال نوێیه . من پێموایه ئهوه له کاتی خۆیدا وا نهبووه ، له سهدهی بیست بۆ ئێرهوه ئهو لایهنه نوێیانهی تریسترام شهندی کهشف کران ، ئهویش کاتێک بوو که دابڕان و پچڕان لهو جۆره نووسینه ڕووی دابوو یانی دنیا له راوێژێکی یهکسان و ماندووکهری ئهدهبیات وهڕهز ببوو .له وهها کاتێکدا فۆرمالیستهکان خوێندنهوهیهکی تازهیهن بۆ تریسترام شهندی ئاراسته کرد دیتیان که بۆ پانتایی ئهوکات به ڕاستی رادیکال بووه ئهوان دوای ئهوهی که دیتیان له نێو فهزای یهکسانی رۆمان له ڕابردوودا دهنگێکی ئاوا ههبووه پێیان کارێکی دهگمهن بووه . من پێموایه که دابڕانێک دوای تریسترام شهندی ڕووی دا یانی دوای ئهو نابینین که ئهو سوننهتهی لارێنس ئیستێرن درێژه درا بێ . بهو پێیه من پێموابێ له سهردهمی خۆیدا به هیچ جۆرێک نوێ نهبووه بهو جۆرهی ئێوه باسی دهکهن . لهوانهیه له درێژهی دۆن کیشۆت و رابله و دێکامێرۆندا نووسرابێ . بهڵام من پێموایه ئهو سوننهته داستان نووسییه له سهدهی نۆزدهدا دادهبڕی و به جۆرێک به بون بهست دهگا یانی درێژه نادرێ . ئهگهر بمههوێ سوننهتی داستان نووسی به دوو بهش دابهش بکهم سوننهتی کیشۆتی وسوننهتی دێفۆیی له سهدهی نۆزدهدا سوننهتی دێفۆیی سهردهکهوێ . سوننهتی رابلهیی و دۆنکیشۆتی و تریسترام شهندی به جێ دهمێنێ ، ناڵێم ئهو نهریته له سهر نووسهرانێک شوێنی دانهناوه ، بهڵام وهک سوننهتێک که درێژهی پێ بدرێ و بهرههمی دیکهی بهدوادا بخوڵقێ بهدی نایه ؛ تهنانهت ئهو بۆشاییه ههتا سهردهمی پۆست مۆدێرنهکان ههر بهردهوام دهبێ . له سهردهمی پۆست مۆدێرنیستهکاندایه که درێژهی مهنتقیی تریسترام شهندی دهبینین . ههرچهند ورده کارتێکهریی له سهر سوررێئالیستهکان و دادائیستهکان ههبووه ، بهڵام هیچ کام لهوانه دریژه و دهوامی مهنتقیی ئهو شیوه رۆمان نووسییه نهبوون . ههر بۆیه پێموایه که ئهو دابڕانه ههتا سهردهمی پۆست مۆدێرنهکان ههر درێژهی ههبووه و "ڕاوی ماسی قزێل ئالا" دریژه پێدهری ڕاستهقینهی ڕهوتی داستان نووسیی ئێستێرنه . بهڵام سوننهتی دێفۆ له سهدهی نۆزدهدا له لایهن کهسانێکی وهک جۆرج ئێلیوت وتامس هاردی یهوه درێژه پێ دهدرێ که هیچ وێکچوونێکی له گهڵ سوننهتی گێڕانهوهی تریسترام شهندی نییه . ویرجینیا ووڵف و جێیمز جۆیس درێژهدهری ڕیبازی تریسترام شهندی نین ...
ڕهحیم عهبدولڕهحیم زاده :
من پێموایه له سهدهی نۆزدهدا ئهو چهشنه نووسینه ئهگهر له هیچ کوێیهک نهبووبێ لانی کهم له رووس به شێوهیهکی بهرچاو ههبووه ؛ بۆ وێنه له کارهکانی گۆگۆل دا له ئابلۆمۆفی گێنجارۆفدا تهواو ههست بهوه دهکهی که درێژهدهری ڕێگا و رهوتی دۆن کیشۆت و تریسترام شهندیی و ئهو سوننهته گێرانهوهیهن ...
سهید قادر هیدایهتی :
کێشهکه لهوهوه سهرچاوه دهگرێ که کاک سولهیمان له سهر ئهوه پێداگره که حهتمهن دهبوو له ئیرلهند یان له ئینگلیس ئهو ڕهوته درێژه بدرابایه ؛ له حاڵێکدا کاتێک ئێمه باسی ئهدهبی جیهانی دهکهین مهبهستمان ئهوه نییه . بۆ وێنه سوننهتی داستان نووسی چێخۆف زیاتر لهوهی که له رووس درێژه بدرێ له ئهمریکا زیاتر گهشه دهکا و کهسانێکی وهک هێمێنگوێی بهیداخی چیخۆفی رووسی ههڵدهگرن و درێژهی پێ دهدهن ، ڕهنگه له ئینگلیستان دوا به دوای ئێستێرن ئهو ڕهوته دریژهی نهبووبێ بهڵام له فهرانسه دیدێرۆ "ژاکی قهزا و قهدهری" راستهوخۆ له ژێر کارتێکهری ئهودا نووسی له رووس کهسانێکی وهک گۆگۆل شوێنی بهرچاویان لهو وهرگرت له ئیسپانیا ههر له سهدهی نۆزدهدا کهسانێکی وهک ماشادۆ دێ ئاسیس که کتێبه بهنێوبانگهکهی"بیرهوهرییهکانی دوای مهرگ" به تریسترام شهندی ئیسپانیا نێودێره ، کارتێکهریی حاشا ههڵنهگر و بهرچاوی ئێستێرنی تێدایه ...
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده :
بهڵێ ئهوه وایه ، تهنانهت دهتوانین بڵێین گۆگۆل ئێستێرنی رووسه ...
لهبارهی رۆمانهکانی سهدهی ههژدهدا میلان کۆندرا به رۆمانی کایه نێویان دێنێ . بۆیه وایان پێ دهڵێ پێی وایه که له گهڵ رۆحی ئینسانی ئهو سهردهمهدا زۆر نزیک بوون ، ئینسانی ئهو سهردهمه به گشتی زۆر له گاڵته و بهزم و خۆشی و شۆخی نزیک بوون ، جا نازانم ئهوه ڕابردوو و پێشینهیهکی بووه یان ههر ئینسانی ئهو سهردهمهی ئوروپا ئهو جۆره بوون ؟
ڕهحیم عهبدولرهحیم زاده :
به بۆچوونی من ئهو شته له ئوروپادا ههر ههبووه ، بۆ وێنه له سهدهکانی نێوهڕاستدا به پێچهوانهی ئهو وێنهیهی له زهینی ئێمهدایه که پێمان وایه فهزایهکی زۆر تاریک زاڵ بووه و تهنیا تاعوون و نهخۆشێ و گهمارۆی کلیسا و ئهوانه ههبوون ، لایهنی دیکهشی ههیه که زۆرتر کهوتۆته بن ئهو لایهنه تاریکه ، ئهویش شۆخی وشادی و گاڵتهیه . ئهو کتێبانهش که نووسراون دانیان به ههبوونی لایهنهدا هێناوه ؛ تۆ ئهگهر تماشای دێکامێرۆن بکهی ههبوونی شۆخی و گاڵته و شادی به بهرچاوی ههست پێ دهکرێ . یان ئهو شانۆیانهی لهو سهردهمهدا نووسراون و نێوی نووسهرهکانیان ونن زۆربهیان کۆمیکن ؛ و شۆخی و گاڵته و تهنز و شادی لهوانهدا زۆر زهق و بهرچاون . پێش ئهو دهورانهش ئهگهر بۆ دواتر بگهڕیینهوه دهبینین که له کۆمێدییهکانی رۆمی دا ئهو نهریته ههر ههبووه و کۆمێدییهکانی سهدهکانی نیوهڕاست درێژهی کۆمێدییهکانی رۆمی بوون ؛ یانی سوننهت و نهریتی شۆخی و تهنز و گاڵته که له تریسترام شهندیدا بهرچاوه ههر ههبووه ...
سولهیمان عهبدولرهحیم زاده :
ههڵبهت ئهو شتهی تۆ دهیڵێی تا ڕادهیهک قهبووڵمه ، بهڵام ههبوونی فهزایهکی تاریک و ڕهش و ناخۆش ڕاستییهکه که ناکرێ لێی تێپهڕین ؛ ئێمه ناتوانین بڵێین خهڵکهکه شاد بوون بهڵام فهزایهکی ڕهش زاڵ بووه ! دیاره لهو فهزا ڕهش و نالهبارهدا هێندێک شتی باش و گهش ههبوون و کاتێک له سهدهی بیستدا ئاوڕیان لهو سهردهمه داوه جودا له لایهنه ڕهشهکانی هێندێک لایهنی باشیشیان زیندوو کردهوه . بهڵام ئهو سوننهته شاد وگاڵتهییهی ئێستێرن باسی دهکا له فهرانسه نهبووه ؛ فهرانسهی سهردهمی عهقڵ باوهڕی ، تهواو فهزایهکی رهسمی و ویشک و به تهشریفاتی ههبووه ؛ پرسیاری من ئهوهیه که چ شتێک بۆته هۆی ئهوهی ئهو شادی و سهرخۆشی و گاڵتهیه له مرۆڤی ئهودهمی ئینگلیستاندا ببێ ؟
ڕهحیم عهبدولرهحیم زاده :
من پێموایه فهزای تاریکی ئهو سهردهمه یهکێک لهو فاکتۆرانه بووه که ئهو سهردهمه بکاته سهردهمێکی گاڵته جاڕیی و تهنزاوی . ههر بۆیه لهو سهردهمهدا تهنز وگاڵته له تروپکدا بوون . جاناتان سویفت وهک نووسهرێکی که بهرهیهک پێش ئێستێرن نووسیویهتی ، یهکێک له گهورهترین ههجو نووسان و تهنز نووسانه ، جودا لهویش دهیان نووسهری دیکهش ههبوون که قهڵهمهکهیان به دژی سیستهمی زاڵ به سهر ئوروپادا خستبووه گهڕ . ئیرلهند لهو ڕۆژگارهدا ههم له بواری کۆمهڵایهتی و فهرههنگی و تهنانهت سیاسی و ئابووریشهوه تاریکترین وناخۆشترین سهردهمی خۆی تێپهڕ دهکرد ...
سهید قادر هیدایهتی :
جودا لهوهی که فهزا تاریک و تووڕه و مۆنهکان خۆیان دهبنه هۆی بهدیهاتنی شۆخی و گاڵته ، وهک باختین دهڵێ باشترین ئامراز بۆ بهرهو ڕووبوونهوه له گهڵ سیستهمه رهسمی و دوگم و دیکتاتۆرهکان گاڵته و تهنز و شۆخی و کارناڤاله ...
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده :
بابهتێکی دیکه که من پێموایه یهکێکه له جیاوازییه گهورهکانی تریسترام شهندی له گهڵ نووسراوهکانی هاوشێوازی خۆی وهک رابله ، دۆن کیشۆت و سهفهرهکانی گالیوێر ، ریتمی گێڕانهوهیه . که پێشتریش باس کرا . له تریسترام شهندیدا به ههموو شێوهیهک ههوڵ دهدرێ که خیرایی گێڕانهوه هێور بکرێتهوه ؛ یانی له باری (ساختار)ییهوه هێواش کردنهوهی گێرانهوه یهکێک له تایبهتمهندییه سهرهکییهکانی تریسترام شهندییه . به چهشنێک که گێڕانهوه تا ڕادهیهک رادهگیرێ و هێواش دهکرێتهوه که به خاڵی سیفر یانی نوختهیهک که لهودا هیچ جم و جووڵهیهک بهدی نهکرێ دهگا ؛ بهڵام له رابله و دۆن کیشۆت وسهفهرهکانی گالیوێردا ئهو شته نابینین و ئهوه گۆڕانێک ونوێکارییهکی گهورهیه له بهستێنی رۆمان و گێڕانهوهدا .
ڕهحیم عهبدولڕهحیم زاده :
له نێو ئهو هێواش کردنهوهی ریتمی گێڕانهوهدا کارێکی زۆر بههێز کراوه ، ئهویش بازدانێکی زۆر گهورهیه که له لهدایک بوونهوه تا مهرگ دراوه . یانی بهشێکی زۆر له کتێبهکه باسی ئهوه دهکا که تۆوی تریسترام چۆن له منداڵدانی دایکیدا گیرساوه و ههموو ئهو بابهتانه زۆر به وردی تا کاتی له دایک بوون باس دهکا ، بهڵام کاتێک له دایک دهبێ بازێکی گهوره دهدا و یهکجێ باسی مردن دهکا . بڕیار بوو رۆمانهکه باسی بیرو باوهڕی تریسترام بێ ، زۆر به وردی باسی پێش له دایک بوونی دهکرێ بهڵام کاتێک له دایک دهبێ ههموو ژیان و بهسهرهات و گهورهبوون و بیروباوهڕ له بیر دهچێتهوه و یهکسهره باس له مهرگ دهکرێ . من پێموایه ئهو بازدانه نائاساییه وهک خێراییهک له بهرانبهر ئهو لهسهرهخۆیی و هێواشییهی باس کرا ، دژوازیی(پارادوکس)ێکی بههێزی له نێو رۆمانهکهدا بهدی هێناوه ؛ که ناکرێ لهبهر چاو نهگیرێ .
حهمهدهمین شامحهمهدی :
پێموایه ئێستێرن لانی کهم وهک کهسێکی بوێر و ئازا ڕهخنهی له ههموو بوارهکانی کۆمهڵگاکهی سهردهمی خۆی گرتووه ؛ ونێوئاخنی کتێبهکهی وهک باس کرا گاڵته وتهنزه . خودی رۆمانهکه لهگهڵ ئهوهی که بابهتێک باس دهکا یان له بیر و باوهڕێک دهدوێ دواتر دهبینین که دژهکهشی باس دهکا . بابهت ، دواتر دژی ئهو بابهته ؛ کهسایهتی دواتر دژی کهسایهتی ؛ بیر و باوهڕ دواتر دژی بیر و باوهڕ : کێشیشی رۆمانهکه کهسێکه که باوهڕی به دین ههیه ، بهڵام له زۆر جێگادا له پهڕاوێزدا ، به ئاشکرا دژایهتی خۆی له گهڵ دین دهردهخا . بۆ وێنه نێو نانی تریسترام دهبیته کێشهیهکی گهوره و نووسهر به تهسهلی لهسهری دهدوێ و زۆر شتی دژ به یهک و ناکۆک لهوبارهوه باس دهکا ، باوکی که ڕقی دنیای له نیوی تریسترام سهندییه له ئاخریدا ههر ئهو نیوهی لی دهنێ . یان له باری کۆمهڵایهتییهوه کاتێک باسی شهڕ دهکا ، شتی زۆر گاڵتهجاڕی دێنێتهوه ؛ و به شێوهیهکی زۆر سووک و چروک باسی شهڕ دهکا . یان بابهته ئاساییهکان زۆر سهیر گهوره دهکاتهوه و شته ورد و ئاساییهکان لهو رۆمانهدا سهیر پهره دهستێنن . بۆ وێنه بابهتی لووت ؛ به لووتی تریسترامهوه دهست پێ دهکا و ئهوهنده لهسهر ئهم بابهته چکۆلهیه دهدوێ تاکوو تهواوی شار دهگرێتهوه و ماوهیهکی زۆر تهنیا به باسی لووت و چۆنیهتی لووتهکان و ... تێپهڕ دهبێ . سهرنج دان بهو ورده بابهت و ورده شتانه که ناوهرۆکی بنهڕهتی تریسترام شهندین زۆر گرینگه ، پرد ، ئهگریجه ، لووت ، کهوش ، مامان و زۆری شتی دیکهش ؛ یانی سازدانی چیرۆک له شته ئاسایی وچکۆلهکان . بۆ خۆشی دهڵی من ئهو وشهیه که گهوره دهکهمهوه هیچ مانایهکی نییه ، بیری لێ مهکهنهوه و له خۆڕا لێی مهگهڕێن و من که باسی لووتتان بۆ دهکهم فکرتان بۆ ئهو شتهی ژێر زگتان نهچێ ... یانی به ڕواڵهت دهیهوێ بڵێ من کاتێک باسی لووت دهکهم باسی شتێکی جنسی ناکهم ؛ ههر کوتنی ئهمه دهبێته هۆی ئهوهی که خوێنهر فکری بۆلای شتێکی جنسییهوه بچێ و ئهوهش فێڵ و تێکنیکێکی زیرهکانهیه که ئێستێرن به کاری دێنێ . یان پرد ، من زۆرم ویست ئهوه به خۆم بسهلمێنم که ئهو پرده هیچی تێدا نییه و تهنیا پردێکی ئاساییه ، بهڵام نووسهر وهها دهکا که خوێنهر دهست بهرداری نهبێ و بڵێ که حهتمهن مهنزورێکی ههیه . شتێکی دیکهی که به لای منهوه سهیر بوو ، تووک نزا بوو . نووسهر هاتووه بهشێکی له ڕۆمانهکه تهنیا بۆ تووک نزا تهرخان کردووه ! پیاو پێی سهیره نووسهر بۆ ئهو ههمووه تووک و نزایه دهکا و هۆکهی بۆ چی دهگهڕێتهوه و ئهو ههمووه تووک و نزایه له کوێوه دێنێ ؟! به بۆچوونی من ئێستێرن لهمبارهوه میراتگریی ئهدهبی کۆنی یونانه که سهرچاوهیهکی گرینگی تووک و نزایه ... ئێستێرن بۆ خافڵاندن و سهرقاڵ کردنی خوێنهرهکانی به پێی ئهو ههمووه زانیاریهی که له جوغرافی و مێژوو و فهلسهفه و ئهدهبیات و پزیشکی و...ههیهتی بهردهوام پهڕاوێز زیاد دهکا ، بهچهشنێک که خوینهر بهوه نازانێ که ئهسڵی داستانهکهی ون کردووه . پهڕاوێز له لای ئێستێرن شتێکی زۆر گرینگه ؛ له بارهی پهڕاوێزهوه دهڵێ : " پهڕاوێز وهک خۆره بۆ ژیان و وهک گیانه بۆ نووسهر ." له جێگایهکی دیکهدا دهڵێ که " نووسراوهیهکی پهڕاوێزی نهبێ ، زستانێکی بهستهڵهک و سارد و سڕه ..." ئهم نموونانه ئهوه پیشان دهدهن که ئێستێرن چهنده له ڕووی زانیاری و زانایانه پهڕاویزی به کار هێناوه .
بابهتێکی دیکه وێکچوونی دوو کهسایهتی مامه تابی وتریم له گهڵ دۆن کیشۆت وسانچۆ پانزایه . مامه تابی زۆر وهک دۆن کیشۆت دهچێ وهک ئهو ساده و ساکاره ، بهڵام لهولاوه له کهس قهبووڵ ناکا ، نایههوێ مێشێک بکوژێ ... تریم خۆی سانچۆیهکه که له خزمهت مامه تابیدایه ودوایه بهجێی دێڵێ ...
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده :
من به قسهکانی کاک حهمهدهمیندا شتێکم وهبیر هاتهوه ئهویش باسی (جهبر)باوهڕییه . باوکی تریسترام له گهڵ ئهوهی که ڕقێکی زۆری له نیوی ترسیترام سهندییه بهڵام له کارتی نێونانی مندالهکهیدا هیچی پی ناکرێ و مهجبور ههر نیوی دهنێ تریسترام شهندی ! ئهم جهبر باوهڕییه که له گهڵ سونهتی عهقڵ باوهڕی ئهودهم که سوننهتێکی زاڵ بوو به جۆرێک دژ به یهکن و دهمهوێ بڵێم که ئێستیرن به جۆرێک به دژی فهلسهفهی زاڵی سهردهمی خۆی که فهلسهفهی عهقڵ باوڕی بوو جووڵاوهتهوه .
سهیدقادرهیدایهتی :
به گشتی من پێم وایه که یهکێک له تایبهتمهندییهکانی ناوهرۆکیی ئهو شێوازه نووسینه ههبوونی ماکی جهبر باوهڕی و قهزا و قهدهره . له دۆن کیشۆتیشدا ئێمه ئهوه دهبینین که قهزا و قهدهر دهسهڵاتێکی زاڵی بهسهر ڕووداو و بابهتهکاندا ههیه و ئهوهی ڕوودهدا و دهکرێ ، به پێی جهبر و قهدهر یان ههڵکهوت و ڕیکهوتهوهیه...
بریا کاکهسووری :
خاڵێکی جێگا سهرنج ئهوهیه که بگێڕهوه(راوی) کێیه ؟ سهیر ئهوهیه که منی بگێرهوه خۆی له نێو داستانهکهدا ههیه ، خۆی جودا لهوهی که کهسایهتییهکه ، زانای گشتیشه . داستان له سهرهتاوه له زمانی دهڵهمهیهکهوه دهگێڕدرێتهوه که هێشتا له دایک نهبووه و ههموو شتێکیش دهزانێ ! سهرلهبهری ئهم رۆمانه بهرههمێکی تازه و داهێنهرانهیه ...
ڕهحیم عهبدولڕهحیم زاده :
کۆمهڵیک دژوازی(پارادۆکس) لهم رۆمانهدا ههن که نازانی چۆنیان حهل بکهی ، بهڵام بوونهته هۆی خۆشی رۆمانهکه . وهک ئهم باسهی که کاک بریا ئاماژهی پێ کرد بگێرهوه ئهگهر یهکهم کهسی تاکه چۆن زانای گشته و تهنانهت دهزانێ که زۆر پێش خۆی چۆن بووه و چی ڕووی داوه ؟! ...
تهواو
