خوێندنه‌وه‌ی چیرۆکی حه‌وتوو

سه‌لاح محه‌مه‌دی: 

وڵامی به‌ڕێز دڵسۆز:

سه‌باره‌ت به‌ باسی کورتیله‌ و کورته‌ چیرۆک که‌ کاک سوله‌یمان زۆرپێداگریی له‌ سه‌ر ئه‌کا. یانی به‌ هێماوه‌ ئه‌یه‌وێ(ته‌لویحه‌ن) تێمان بگه‌یه‌نێ که‌ چونکه‌ تریفه‌ کورتیله‌یه‌(داستانک)، و که‌سیش ئه‌وه‌ی بۆ که‌شف نه‌کراوه‌، که‌وابوو ئه‌و لاوازی و که‌م و کووڕی‎یانه‌ی له‌ تێبێنی و ره‌خنه‌کان‎دا باسی لێ کراوه‌ تریفه‌ ناگرێته‌وه‌ و  تێبینی‎یه‌کان پێویستیان به‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌؛ یانی هه‌ر ئه‌و ئاکامه‌ی پێشتر به‌ وته‌یه‌کی دیکه‌ عه‌زرم کردن!!

   به‌ڵام به‌ دڵنیایی‎یه‌وه‌ تریفه‌ کورتیله‌چیرۆک(داستانک) نییه‌؛ به‌ چه‌ند ده‌لیلی ساده‌ و ئاشکرا  و روون: له‌ کورتیله‌ چیرۆکا وشه‌ ئه‌وه‌نده‌ بنه‌ڕه‌تی و گه‌وره‌ ئه‌بێته‌وه‌ که‌ له‌وانه‌یه‌ بکوترێ یه‌که‌ و واحیدی گێرانه‌وه‌یه‌. به‌ڵام له‌ تریفه‌دا وشه‌ ئه‌و که‌سایه‌تی‎یه‌ی پێ نه‌به‌خشراوه‌ و ئه‌و هه‌ستیاری‎یه‌ی نی‎یه‌. مه‌سه‌له‌ن ده‌کرێ زۆر یه‌ک له‌ وشه‌کان له‌ تریفه‌دا لابچێ و ته‌نانه‌ت به‌ رسته‌ش له‌و چیرۆکه‌ لاببه‌ین، یان جێ‎گۆڕکێ به‌ رسته‌ و به‌شه‌کان بکه‌ین به‌ڵام چیرۆک به‌وئاڵ وگۆڕ و لابردنه، گۆڕانی به‌سه‌ردا نه‌یه‌‌!! ئه‌وه‌ یانی نووسه‌ر ئه‌گه‌ر ویستبێشی کورتیله‌چیرۆک(داستانک‌) بنووسێ یاسا و رێسا تایبه‌تمه‌ندی‎یه‌کانی باش بۆ له‌به‌ر چاو نه‌گیراوه‌! کورتیله‌ چێرۆک ته‌نیا قاش و له‌تێکی تێپه‌ڕی ژیانی که‌سایه‌تی‎یه‌که‌، تریفه مه‌ودایه‌کی زۆری زه‌مانی له‌ خۆ ده‌گرێ، چونکه‌ به‌ بێ ڕابردووی ئه‌و که‌سایه‌تی و ده‌سه‌ڵاته‌ تریفه‌ بێ مانا ده‌بێ. کورتیله‌ چیرۆک زۆر له‌ نه‌زیله‌ و جۆک و نوکته‌ نزیکه‌، به‌ڵام تریفه‌ وانی‎یه‌. کۆتایی کورتیله‌ چیرۆک کۆڵه‌که‌یه‌کی گرینگه‌، یانی بێ ئه‌و کۆتایی‎یه‌ کورتیله‌چیرۆک بێ مانا و بێ مه‌فهووم ده‌بێ. به‌ڵام تریفه‌ وا نی‎یه‌، کۆتایی‎یه‌که‌ی لابه‌ی چیرۆکه‌که‌ نارووخێ. ئه‌بێ به‌ هه‌ڵه‌نه‌چین و ته‌نیا به‌ هۆی که‌م بوونی چیرۆکه‌که‌وه، پێمان‎وانه‌بێ که‌ کورتیله‌ چیرۆک یانی ئه‌وه‌ی که‌ راده‌ی وشه‌کان کورت وکه‌م بن!! بۆ نووسینی کورتیله‌ چیرۆک ئه‌شێ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ له‌ به‌رچاو گیرابێ.

   به‌ بڕوای من ئه‌گه‌ر که‌سێک له‌و به‌ڕێزانه‌ بیکوتبایه‌ تریفه‌ کورتیله‌چیرۆکه‌ ئه‌وده‌م هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌ رووی ئه‌دا و پێشموایه‌ که‌سانێکی وه‌ک سه‌یدقادر و کابریا و و کاک عه‌لی غوڵامعه‌لی ئه‌وه‌نده‌یان چیرۆک خوێندۆته‌وه‌ و ئه‌وه‌نده‌یان ئه‌زموون هه‌یه‌ بتوانن کورتیله‌ چیرۆک له‌ کورته‌ چیرۆک جودا بکه‌نه‌وه‌!!‌ وه‌ک دوو سێ جار راسته‌وخۆ و ناراسته‌وخۆ له‌ تێبینی‎یه‌کانا باسیان کردووه‌‌- تریفه‌ کورته‌ چیرۆکێکی ناته‌واوه‌ که‌ هێشتا جێگای کار کردنی ماوه‌. به‌ هه‌ڵاتنیش له‌ قه‌واره‌ی کورته‌چیرۆکه‌وه‌ بۆ کورتیله‌ چیرۆک ئه‌و لاوازیانه‌ داناپۆشرێن.!

    نموونه‌ش بۆ چیرۆکی رێئالی هێمایین زۆره‌، به‌ تایبه‌ت ئه‌م سه‌بکه‌ له‌ سه‌رده‌مه‌ تاریکه‌کان‎دا بره‌وی زۆر بووه‌. ئیساک بابل، ئیوان بونین، باشویس سینگر، ژیل پیرۆ و... ئه‌و شیوازه‌یان به‌ لوتکه‌ گه‌یاندووه‌. مه‌به‌ستیشم له‌وه‌ی که‌ کوتبووم به‌ ته‌ساموحه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ چیرۆکه‌که‌ جووڵاونه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ نه‌بوو که‌ خودای نه‌خواسته‌ بێ حورمه‌تی به‌ برای به‌ڕێزم بکه‌م و ببمه‌ هۆی روشاندنی هه‌ستی ناسک و روح پیرۆزی، به‌ڵكوو ئه‌و ره‌خنه‌یه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئازیزانێک که‌ ره‌خنه‌که‌یان به‌ شیوه‌یه‌کی روون نه‌نووسیوه؛‌ رێک و راست مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ بوو که‌ ئه‌گه‌ر راسته‌خۆتر ره‌خنه‌که‌یان ئاراسته‌ بکردایه‌، ئه‌و کێشه‌یه‌ به‌دی نه‌ده‌هات. مه‌سه‌له‌ن کاک بریا له‌ قالبی پرسیاردا ره‌خنه‌که‌ی ئاراسته‌ کردووه‌! بۆ؟ کاک عه‌لی  و کاک تایر خۆیان لێ بواردووه‌ و کاک ره‌حمانیش زۆرتر له‌ جیاتی ره‌خنه‌ تانه‌ وته‌شه‌ری هاویشتووه‌؛ به‌ڵام له‌ کول‎دا ئه‌وه‌ گه‌یێنراوه‌ که‌ ئه‌و چیرۆکه‌ ئه‌یتوانی ته‌واوتر و باشتر بێ...

 

سلێمان دڵسۆز:

بۆ به‌ڕێز سه‌لاح محه‌مه‌دی

 

ره‌نگه‌ له‌وه‌دا كه‌ هه‌ڵه‌ی زانستی كه‌وتبێته‌ ناو تێبینی‎یه‌كه‌مه‌وه‌ هه‌ق به‌ جه‌نابت بێت. به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ كه‌ ریسی هه‌موو بۆچوونه‌كانم كردبێته‌وه‌ خوری، له‌گه‌ڵت­دا نیم. من وه‌ك خوێنه‌رێك، نه‌ك نووسه‌ری ئه‌و چیرۆكه‌، له‌ باره‌ی فۆرمی تریفه‌وه‌ رای خۆم ده‌ربڕیوه‌ و گوتوومه‌: "ئه‌گه‌ر ... تریفه‌ بكه‌وێته‌ خانه‌ی كورتیله‌ چیرۆكه‌وه‌، پێم‎وایه‌ ده‌بێ خوێندنه‌وه‌یه‌كی دیكه‌مان بۆی هه‌بێ و هه‌موو ئه‌و رایانه‌ی به‌ پێوانه‌ی كورته‌ چیرۆك له‌ تریفه‌یان روانیوه‌، پێویستیان به‌ پێداچوونه‌وه‌ ده‌بێت."

هه‌روه‌ك دیتمان هه‌موو هاوڕێیان وه‌ك كورته‌ چیرۆك تریفه‌یان خوێندبۆوه‌ و ئه‌وه‌ش ببووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌ رووی كورت­بڕی و فه‌زا و كه‌سایه‌تی و تایبه‌تمه‌ندی‎یه‌كانی تری چیرۆكه‌وه‌ پێوانه‌یان، قالبی كورته‌ چیرۆك بێ نه‌ك كورتیله‌ چیرۆك.

دڵنیام ئه‌گه‌ر هاوڕێ‎یان تریفه‌یان وه‌ك كورتیله‌ چیرۆك وه‌رگرتبا، خوێندنه‌وه‌كه‌یان جیاواز ده‌بوو.

له‌ باره‌ی فۆرم و ساختاری چیرۆكه‌كه‌شه‌وه‌ من گوتوومه‌: "... ئه‌وی ئاوڕی كه‌می لێ درایه‌وه‌ لایه‌نی ساختاریی چیرۆكه‌كه‌یه‌." پێم وایه‌ ئه‌وه‌ كه‌مێكی فه‌رق هه‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی جه‌نابت ده‌ڵێی": كاك سوله‌یمان ده‌ڵێ باسی ساختاری چیرۆكه‌كه‌یان نه‌كردووه‌."

ئه‌وجار كاكی خۆم، من هه‌رگیز ئیدیعای ئه‌وه‌م نه‌كردووه‌ تاقی‎كردنه‌وه‌یه‌كی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌م كردبێ و گوتوومه‌ به‌ نیسبه‌ت خۆمه‌وه‌ تاقی‎كردنه‌وه‌یه‌كی نوێ بووه‌.

له‌باره‌ی فیعله‌ مه‌نفی‎یه‌كانیشه‌وه‌ دیسان ده‌ڵێم من تا ئێستا چیرۆكێكم نه‌دیوه‌ سه‌رتاپای به‌ كرداری مه‌نفی داڕێژرابێ و ته‌نیا كردارێكی موسبه‌ت (كرداری "ده‌مێنینه‌وه‌" له‌ دوا رسته‌دا) له‌ هه‌مبه‌ر په‌نجا و چه‌ند فیعلی مه‌نفی­دا كه‌ڵه‌وه‌كێشی بكات.

وا دیاره‌ پێشتر له‌و چه‌شنه‌ چیرۆكه‌ به‌ ته‌غاران نووسراون و من لێی بێ‎ئاگام و زۆر تامه‌زرۆم چه‌ند دانه‌یه‌كی وا ببینم. خۆ ئه‌گه‌ر جه‌نابت ئه‌و زه‌حمه‌ته‌م بۆ بكێشی له‌ چاكه‌ت ده‌رناچم.

كاكی برا! دیسانیش من هیچ ئیدیعایه‌كم نی‎یه‌ و هه‌میشه‌ پێم‎وایه‌ له‌ حاڵی ئه‌زموون­كردن و تاقی‎كردنه‌وه‌دام. تریفه‌ش به‌ ده‌قێكی بێ خه‌وش نازانم.

نازانم بۆ ده‌بێ هاوڕێ‎یان به‌ چاوپۆشی­كردنه‌وه‌ (ته‌ساموح) تریفه‌یان خوێندبێته‌وه‌؟ تۆ بڵێی من و تریفه‌ خێرمان پێ بشێ؟

  

 

سه‌لاح محه‌مه‌دی:

وڵامێک بۆ به‌ڕێز دڵسۆز

سه‌ره‌تا ئه‌وه‌ بڵێـم که‌ به‌ بڕوای من تێبینی‎یه‌که‌ی کاک سوله‌یمان جگه‌ له‌ یه‌ک دوو هه‌ڵه‌ی زانستی و دووپات کردنه‌وه‌ی قسه‌کانی به‌ڕێزان هیچی وای بۆ تریفه‌ و بۆ بۆچوونه‌کانی‎ تریفه‌ پێ نه‌بوو!

    کاک سوله‌یمان وه‌کوو نووسه‌ری چیرۆکی تریفه‌ له‌ هه‌وه‌ڵه‌وه‌ ئه‌ڵێ من به‌هاگوزاری(؟) له‌ سه‌ر ئه‌و بۆچوونانه‌ ناکه‌م؛ گه‌چی له‌ ئاخریشا هه‌موو تێبینی و ره‌خنه‌کان ده‌کاته‌وه‌ خوری و ده‌ڵێ :"پێویستیان به‌ پێداچوونه‌وه‌ هه‌یه‌"!!

    ته‌واوی گله‌یی و قسه‌ و ره‌خنه‌ی کاک سلێمان له‌ سه‌ر هه‌مووی بۆچوونه‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌ بۆچی باسی ئه‌و شته‌یان نه‌کردووه‌ که‌ من وه‌کوو نووسه‌ر مه‌به‌ستم بووه و له‌ زه‌ینی منی نووسه‌ردا بووه‌ و بۆچی که‌شف نه‌کراوه‌!!‌ به‌ تایبه‌ت"ویستم له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو رێئال‎دا به‌ یارمه‌تی سیمبۆلاوی كردنی كاره‌كته‌ر و ماتریاله‌كانی ناو چیرۆك و به‌ كه‌مێك زێده‌ڕه‌وی له‌ گه‌وره‌تركردنه‌وه‌ی شاخه‌ سه‌هۆڵینه‌ په‌نهانه‌كه‌ی هێمێنگوای و دواجار به‌ سوود وه‌رگرتنی به‌ربڵاو له‌ كرداری نه‌رێنی (فعل منفی) ناڕاسته‌وخۆ یارمه‌تیی تێمی چیرۆكه‌كه‌ بده‌م."

به‌ڵام سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ له‌ تێبینی زۆربه‌ی دۆستان‎دا باسی ئه‌و شتانه‌ کراوه‌ و سه‌یره‌ کاک سوله‌یمان نه‌یدیوه‌: بۆ نموونه‌ وه‌ختێک سه‌یدقادر ده‌ڵێ "چێرۆکێکی رێئالیستی نوێی ‌هێمایینه‌" کاک عه‌لی غوڵامعه‌لی ده‌ڵێ چیرۆکێکی رێئالی هێماییه‌؛ ئه‌وه‌ یانی چی؟؟! زۆربه‌ی بۆچوونه‌کان له‌ مریه‌م خانم و کاک بریاوه‌ بگره‌ هه‌تا دوایی، له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و چیرۆکه‌ لایه‌نه‌کانی ژێر ده‌قی خوڵقاندووه‌ و زۆر کورت و موخته‌سه‌ره‌ و هه‌موو شتێکی نه‌نووسیوه‌‌ و ئه‌وه‌ لایه‌نی باشی چیرۆکه‌که‌یه‌ کۆکن. به‌ بڕوای من کاک سوله‌یمان ئه‌گه‌ر به‌ باشی ئاگاداری تێئۆری داستان بوایه‌، ئه‌و قسانه‌ی نه‌ئه‌کرد. چونکه‌ هیچ جیاوازی‎یه‌ک له‌ نێوان رێئالی هێمایین له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌و باسی کردووه‌ که‌ هاتووه‌ تۆزێکی سه‌مبۆل تێکه‌ڵاوی کاره‌کته‌ره‌کان له‌ زه‌مینه‌یه‌کی رێئلا‎دا کردووه‌‌ نی‎یه‌! ئه‌وه‌ دووپات کراوه‌ی وتراوه‌کانه‌!! تازه‌ ئه‌و به‌وجۆره‌ چیرۆکه‌که‌ی مه‌سنووعی نیشان داوه‌، بڕێک سه‌مبۆلی له‌ گه‌ڵ که‌مێک فه‌زا هێناوه‌ و له‌ زه‌مینه‌یه‌که‌ی فڵان‎دا تێکه‌ڵاو یه‌کی کردوون‌!! ئایا ئه‌وه‌ میکانیکی نیشان دانی پرۆسه‌ی نووسینی چیرۆک نیشان نادا؟!

    یان شاخی سه‌هۆڵینی هێمێنگوێی! ئه‌سڵه‌ن ئه‌وه‌ی له‌م چیرۆکه‌دا نه‌کرێ و نه‌گونجێ و جێگای نه‌بێ باسی بکرێ سه‌بکی هێمێنگوێ‎یه!‌‌ وه‌ک سه‌ید له‌ خه‌ڵوه‌تخانه‌دا باسی کردبوو، سه‌بکی شاخی سه‌هۆڵین و تێلێگرافیی هێمێنگوێی سفه‌ته‌کان له‌ رسته‌دا ده‌سڕێته‌وه‌ و گێڕانه‌وه‌ فۆرمێکی تایبه‌ت به‌ خۆوه‌ ده‌گرێ‌؛ که‌ زۆر دووره‌ له‌ سه‌بکی (واقعگرایی نمادین) له‌ تریفه‌دا‌. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی کاک سوله‌یمان ئه‌وه‌یه‌ که‌ بیه‌وێ بڵێ هه‌مووشتێکی له‌و چیرۆکه‌دا نه‌نووسیوه‌، ده‌ی دۆستان چه‌ندین جار به‌ وته‌ی‌ جۆراوجۆره‌وه‌ یه‌ک به‌ خۆیان بانگه‌وازیان کردووه‌: که‌ له‌م چیرۆکه‌دا لایه‌نه‌کانی ژێر ده‌ق خوڵقاوه‌ و ئه‌وه‌ش لایه‌نی به‌هێزی چیرۆکه‌که‌یه‌!! به‌ڵام ته‌نیا باسی ئه‌و فێعله‌ مه‌نفی‎یه‌ نه‌کراوه‌!! ئه‌ویش به‌ ڕای من ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ نووسه‌ر نه‌یتوانیوه‌ وه‌های زه‌ق بکاته‌وه‌ که‌ وه‌به‌رچاو بێ و ته‌نیا و ته‌نیا بۆته‌ ته‌وه‌هومێک بۆ نووسه‌ر!! به‌ جۆرێک که‌ به‌ڕێزیان پێیان‎وایه‌ تاقی‎کاری‎یه‌کی زۆر سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی ئه‌نجام داوه‌، له‌ حاڵێک‎دا به‌ تۆن و ته‌غار له‌و جۆره‌ چیرۆکه‌ی ئه‌و نووسراوه‌؛ که‌وابوو شایه‌د ئه‌و تاقی‎کاریه، بۆ نووسه‌ر ئه‌زموونێکی زۆر تازه‌ بێ، به‌ڵام له‌ به‌ستێنی چیرۆک‎دا زۆر ناسراو و ئاسایی‎یه‌ و ناسینه‌وه‌شی بۆ خوێنه‌ری چیرۆک – چ بگا به‌ نووسه‌ر و ره‌خنه‌ گر- زۆر ئاسانه‌.‌

    کاک سوله‌یمان ده‌ڵێ باسی ساختاری چیرۆکه‌که‌یان نه‌کردووه‌!! باشه‌ وه‌ختایه‌ک کاک بریا ده‌پرسێ " ئایا چیرۆکی تریفه‌ گه‌یشتۆته‌ چیرۆکێکی ته‌واو یان له‌ حاڵه‌تی گه‌ڵاڵه‌(طرح) دا ماوته‌وه‌؟ ‌ " و دواتر سه‌یدقادر و کاک ره‌حمان و کاک عه‌لی وڵامیان داوه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ باسی ساختار نیه‌، چیه‌؟ کارمان به‌ سه‌ر راستی و ناراستی تێبینێه‌کانه‌وه‌‌ نییه‌. وه‌ختێک کاک ره‌حمانی سۆفی ده‌ڵێ "دار و لاشیپانی چێو به‌ستی خانووی چیرۆکه‌که‌ توندوتۆڵ دا نه‌به‌سراوه‌." ئایا ئه‌وه‌ باسی ساختار نیه‌؟؟!!  وه‌ختێک سه‌ید ده‌ڵێ: فه‌زای گشتیی چیرۆکه‌که‌ هێندێک شتی که‌مه‌ و جێگای ده‌ست تێ‎وه‌ردان و کار کردنی ماوه‌؛" ئه‌وه‌ راسته‌وخۆ و ناراسته‌وخۆ باسی ساختار نیه‌؟! وه‌ختێک کاک عه‌لی غوڵامعه‌لی ده‌ڵێ "بابه‌تی تریفه‌ کۆنه،‌ به‌ڵام داڕشتنی نوێ‏یه‌ هه‌ر چه‌ند خوێنه‌رهه‌ر ده‌توانێ یه‌ک جیهانی تێدا ببینێته‌وه‌." ئایا ئه‌وه‌ باسی ساختار نیه‌؟!  روونی نه‌کردۆته‌وه‌ مه‌به‌ستی له‌ ساختار چێیه‌ . چونکه‌ وه‌ختێک له‌ بازنه‌ی چیرۆک دا ده‌کوترێ ساختار، پێناسه‌یه‌کی تایبه‌تی هه‌یه‌.‌ شایه‌د به‌ڕێزان بڕێکش به‌ ته‌ساموحه‌وه‌ ته‌ماشای چیرۆکه‌که‌یان کردووه‌ ده‌نا له‌و جۆره‌ چیرۆکه‌ له‌مێژه‌ تاقی کراوه‌ته‌وه‌ و هیچ شتێکی تازه‌ و نوێی تێدا نه‌بوو؛هه‌ر ئه‌و ته‌ساموح و هێدی قسه‌ کردنه‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی نووسه‌ری به‌ڕێز که‌مێک چاوه‌ڕوانی(توقع)ی بچێته‌ بان.

    له‌ کۆتایی‎دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌م که‌ من چیرۆکی تریفه‌م پێ ناخۆش نه‌بوو،هه‌رچه‌ند زۆریش به‌هێز و ناوازه‌ وده‌گمه‌ن نه‌بوو، ئاسایی و مامناوه‌ندی؛ به‌ڵام تریفه‌ نابه‌ستم به‌ تێبینیه‌که‌ی کاک سوله‌یمانه‌وه‌.

    سپاس بۆ هه‌موو لایه‌ک

 

 

سلێمان دڵسۆز:

 

وێڕای سڵاو و سوپاس بۆ هه‌موو ئه‌و هاوڕێ ئازیزانه‌ی تریفه‌یان خسته‌ ژێر زه‌ڕه‌بینی سه‌رنج و ره‌خنه‌كانیانه‌وه‌.

   گه‌لێ ساتمه‌ و سه‌رسم­دانی خۆمم له‌ چیرۆكنووسی­دا لێ ئاشكرا بوون، به‌ بوونی ئه‌و كه‌مووكه‌ توانا هونه‌ری‎یه‌ی خۆمه‌وه‌ نازیم و، زۆرتان لێ فێر بووم.

   بیر و ڕاكان جیاواز و هه‌ندێ جار دژ به‌یه‌ك بوون. له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی به‌هاگوزاری‎یه‌ك بۆ هه‌ر یه‌ك له‌و بۆچوونانه‌ بكه‌م و تێبینیی خۆم له‌ باره‌ی هه‌ندێ له‌و بیر و ڕایانه‌ ده‌ربڕم كه‌ قسه‌م له‌سه‌ر هه‌ن، لای خۆمه‌وه‌ رێزی هاوبه‌ش له‌ هه‌موویان ده‌نێم و هه‌ر هه‌موویان به‌ هه‌ند ده‌گرم. به‌ تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌م‎وكووڕی و لاوازی‎یه‌كانیان ده‌ست‎نیشان كردوون. داوای لێبوردنیش له‌و كه‌سانه‌ ده‌كه‌م نه‌یانتوانی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ چیرۆكه‌كه‌ ببه‌ستن و تریفه‌ ئازاری دان.

   له‌ رووی تێم و فه‌زا و كه‌سایه‌تی و ... به‌ زیادیشه‌وه‌ تریفه‌ شه‌ن و كه‌و كرا. به‌ بڕوای من ئه‌وی ئاوڕی كه‌می لێ درایه‌وه‌ لایه‌نی ساختاریی چیرۆكه‌كه‌یه‌.

    تریفه‌ به‌ نیسبه‌ت خۆمه‌وه‌ تاقی‎كردنه‌وه‌یه‌كی نوێ بوو. وه‌ك ده‌شزانین هه‌موو تاقی‎كردنه‌وه‌یه‌ك ئه‌گه‌ری شكست هێنانی هه‌یه‌. تاقی‎كه‌ره‌وه‌ هێنده‌ی چاو له‌ ئاسۆی سه‌ركه‌وتن ده‌بڕێت ئه‌وه‌نده‌ش خۆی بۆ ده‌ره‌نجامه‌كانی شكست ئاماده‌ ده‌كا. دیاره‌ مه‌قووله‌ی سه‌ركه‌وتن و شكستیش شتاقیان له‌ كه‌شی رێژه‌یی بوون به‌ده‌ر نین.

   بۆیه‌ش ده‌سته‌واژه‌ی "به‌ نیسبه‌ت خۆمه‌وه‌"م له‌و ریزه ‌رسته‌ (په‌ره‌گراف)ی سه‌ره‌وه‌دا به‌كار هێنا، چونكه‌ دڵنیا نیم ئه‌و تاقی‎كردنه‌وه‌یه‌ پێشتر له‌سه‌ر ده‌ستی چیرۆك‎نووسانی دیكه‌ ئه‌نجام نه‌درابێ. به‌ هه‌ر حاڵ من یه‌كه‌م جار بوو تخوونی وه‌ها شێوازێك ده‌كه‌وتم.

   من زۆر ده‌ستكاریی چیرۆك ده‌كه‌م و جاری وایه‌ هێنده‌ی ده‌گۆڕم و ده‌ست تێ‎وه‌ر ده‌ده‌م، له‌گه‌ڵ نوسخه‌ی یه‌كه‌می نووسینه‌كه‌م به‌ حه‌وت پشتیش ناگه‌نه‌وه‌ یه‌ك. زۆر جاریش هه‌بووه‌ چیرۆكێكم خرا كردووه‌ و فڕێم داوه‌.

   تریفه‌ یه‌كێك له‌و ده‌گمه‌ن كارانه‌یه‌ كه‌ له‌ یه‌ك دانیشتن­دا نووسیومه‌ و دوایه‌ش كه‌مترین ده‌ستكاریم كردووه‌. ئه‌و تاقی‎كردنه‌وه‌ نوێ‎یه‌ی باسم كرد له‌وه‌دایه‌ كه‌ ویستم له‌ فه‌زایه‌كی ته‌واو رێئالدا به‌ یارمه‌تی سیمبۆلاوی كردنی كاره‌كته‌ر و ماتریاله‌كانی ناو چیرۆك و به‌ كه‌مێك زێده‌ڕه‌وی له‌ گه‌وره‌تركردنه‌وه‌ی شاخه‌ سه‌هۆڵینه‌ په‌نهانه‌كه‌ی هێمێنگوای و دواجار به‌ سوود وه‌رگرتنی به‌ربڵاو له‌ كرداری نه‌رێنی (فعل منفی) ناڕاسته‌وخۆ یارمه‌تیی تێمی چیرۆكه‌كه‌ بده‌م.

   ئه‌وه‌ی دواییان كه‌مێك تووشی دڵه‌ڕاوكه‌ی ده‌كردم كه‌ نه‌كا ئه‌و خۆ به‌ستنه‌وه‌یه‌ به‌ كرداری مه‌نفی چیرۆكه‌كه‌ تووشی ده‌ست‎كرد بوون و بێزاریی خوێنه‌ر بكات؟

   له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی ره‌خنه‌ی ئازیزاندا تا ده‌هات پتر سه‌رم سوڕ ده‌ما كه‌ هیچ كه‌س باسی ئه‌و تێكنیكه‌ی ـ كه‌ به‌بڕوای خۆم بڕبڕه‌ی پشتی چیرۆكه‌كه‌یه‌ ـ نه‌ده‌كرد. ئاخۆ تێكنیكێكی هێنده‌ ئاشنا و به‌كارهاتوو بوو كه‌ خوێنه‌ران پێشتر پێی راهاتبوون؟ ئاخۆ ئه‌و تێكنیكه‌ وا له‌ ناو ساختاری چیرۆكه‌كه‌دا توابۆوه‌ به‌ر‌ چاوی خوێنه‌ری خۆی نه‌یا؟

    پێم سه‌یر بوو باسی هه‌موو لایه‌نێكی مانایی و فه‌زا و داڕشتن و زمان و تێمی تریفه‌ كرا و هیچ كه‌س له‌ رووی ساختاره‌وه‌ بۆچوونی ده‌رنه‌بڕی كه‌ به‌ بڕوای خۆم تاقی‎كردنه‌وه‌كه‌م له‌وێ‎دا بوو.

   ئاخۆ تریفه‌ له‌ ئاستی گه‌ڵاڵه‌دا ماوه‌ته‌وه‌؟ وێڕای رێزی زۆرم بۆ بیروڕای هاوڕێیان له‌و باره‌وه‌ من پێم‎وایه‌ تریفه‌ به‌ هه‌موو پێودانگه‌کانی داستان، كورتیله‌یه‌. وه‌ك ده‌شزانین ساختاری كورتیله‌ چیرۆك به‌ ته‌واوی له‌ هی كورته‌ چیرۆك جیایه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ی من راست بێ و تریفه‌ بكه‌وێته‌ خانه‌ی كورتیله‌ چیرۆكه‌وه‌، پێم‎وایه‌ ده‌بێ خوێندنه‌وه‌یه‌كی دیكه‌مان بۆی هه‌بێ و هه‌موو ئه‌و رایانه‌ی به‌ پێوانه‌ی كورته‌ چیرۆك له‌ تریفه‌یان روانیوه‌، پێویستیان به‌ پێداچوونه‌وه‌ ده‌بێت.

   حه‌مه‌ده‌مین شامحه‌مه‌دی:

   بێچم و فۆڕمی چیرۆک شتێکی دووره‌ زه‌ین و شێواو‌ نییه‌، با وه‌کوو به‌ هۆی ئیجاز و کورت‎بڕینه‌وه‌ی بگێڕه‌وه‌ له‌ تاریفات و دووانه‌کانی‎دا؛ فۆڕمێکی یه‌ک‎لایه‌نه‌ی له‌ که‌سایه‌تی‎یه‌کان نیشان‎داوه‌ و قسه‌کردنی هێندێکی خستۆته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی بگێڕه‌وه(راوی)‌ و ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌‎دا کۆمه‌ڵێ وت‎ووێژی نێوان باوکی و تریفه‌مان له‌ ره‌وتی چیرۆکه‌که‌دا هه‌یه‌، ته‌نیا به‌ هۆی بگێره‌وه‌ و له‌ وه‌ڵام دانه‌وه‌کان‎دا بۆمان ده‌ر‎ده‌که‌وێ که‌ تریفه‌ چ هه‌ڵوێست و بیر وڕایێکی بووه‌. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ کچ له‌ دووجێ‎دا نه‌بێ قسه‌کانی نایه‌ته‌ روو له‌ حاڵ‎ێک‎دا جیاوازی نێوان ئه‌و و باوکی یان ئه‌و و کفن‎پۆشان و ماسی فرۆش به‌ ڕوونی ده‌ر‎ده‌که‌وێ و له‌وانه‌یه‌ وه‌ك نوێنه‌رێک له‌ کچانی پلاکارت به‌ ده‌ستیش به‌ حیساب بێ؛ با بزانین ئه‌م جیاوازیی‎یه‌ له‌ چێ‎دایه ‌و چ هه‌میه‌تێکی هه‌یه‌.

   تریفه‌ و کۆڕی کچان، له‌ جه‌نگه‌ی هه‌نگامه‌‎که‎دان، نه‌ له‌ باری عه‌قڵی و نه‌ له‌ باری جه‌سته‌یی‎یه‌وه‌ له‌گه‌ڵی یه‌ک‎ناگرنه‌وه‌. ناتوانن ببنه‌ به‌ش‎ێک له‌م ڕێ‎پێوانه‌. ئێستا تریفه‌ وه‌ک نوێنه‌رێک له‌م ده‌سته‌یه‌ به‌ڕاستی له‌ دنیایێکی جیاواز‎دایه‌ ئه‌و له‌و گشته‌ شلووقاییه‌ هه‌ڵبڕاوه‌ و سه‌رنجی داوه‌ته‌ ده‌سته‌ ماسی‎یێک که‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ دوایین په‌له‌‎قاژه‌کانی مردنیان ده‌که‌ن. پێی‎وایه‌ له‌ که‌م‎ئاوی‎دا خه‌ریکن قڕیان‎دێت. هه‌ڵوێست ده‌گرێ. دیه‌وێ هه‌ر چۆنێکه‌ هێندێکیان بکڕێ، له‌ حه‌ولی رزگار کردن و پاراستن‎یاندایه‌‌. بۆ رازی کردنی باوکی به‌ ده‌میه‌وه‌ پێ‎ده‌که‌نێ .

   بگێڕه‌وه‌ له‌ فکر و زکری شت‎ێکی دیکه‌‎دایه‌، دڵه‌ڕاوکه‌ی له‌ په‌ستا پتر ده‌بێ؛ ده‌زانێ مه‌ودای نێوانیان چیها دووره‌. هه‌رچه‌نده‌ که‌ به‌ ته‌واوی له‌ بیری چۆته‌وه‌، داخوازییه‌‌کانی ئه‌و په‌یوه‌سته‌ به‌ دنیایه‌کی منداڵانه‌ی هه‌ره‌ پاقژ و جوانه‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ له‌ سه‌ر داواکه‌ی خۆی سووره‌ و ئه‌مجار له‌ رزگارکردنی سه‌رجه‌م ماسیه‌کان ده‌دوێ. باوکی ئیتر بێ‎ده‌نگ نابێ. باسی که‌م‎ده‌ستی و کرێ‎خانوو...تووڕه‌ بوون:

- بۆ تێ ناگه‌ی؟! تازه‌ ناژێته‌وه‌...ڕاوچی...!

   بابی به‌ نابه‌دڵی مه‌زنده‌ی هه‌موو ماسیه‌کان ‎ده‌کات. تریفه‌ بۆ مردنی ماسیه‌کان شین ده‌گێڕێ. ناتوانێ مه‌رگی بوێ، چون هێشتا مێشکی، دڵی ئاماده‌ی وه‌رگرتنی ئه‌م بابه‌ته‌ نین. نه‌ تریفه ‌و نه‌ ئه‌و کچانه‌ی پڵاکارتی "نامان‎خوازی‎یان" به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌، له‌و دنیا ناسراوه‌ی گه‌وره‌کان ‎دانین و دژوازی‎یێکی بنه‌‎ڕه‌تییان له‌گه‌ڵی هه‌یه‌. که‌وایه‌ بگێره‌وه‌ ناتوانێ حاڵی بێ. به‌ یه‌قین هێشتا له‌ خۆشی حاڵی نی‎یه‌. ره‌نگه‌ له‌ بیره‌وه‌ریه‌کانی‎دا که‌ له‌ شه‌ڕه‌ لۆمه‌ی یه‌کتری‎دان، به‌وه‌ گه‌ییشتبێ شه‌ڕێکی له‌ ده‌روون‎دایه‌. ده‌بێ له‌ خۆی بپرسێ لێره‌ چ ده‌که‌م؟ بۆ له‌ پشت ئه‌و هه‌مووه‌ سه‌روسه‌کوتانه‌دا له‌ چڕوچاوی هاوکاره‌کانی ده‌گه‌ڕێ؟ هه‌ڵبه‌ت هیچ له‌وانه‌ په‌شیمانی‎یه‌ک له‌ کرده‌وه‌کانی خۆی‎دا نابینێ. به‌ڵام ده‌ترسێ باره‌که‌ی له‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌ قورس‎تر بێت. له‌ خۆی ده‌پرسێ لێره‌ چ ده‌کا؟ تریفه‌ی بۆ هێناوه‌؟ بڵێی بۆ ئه‌وه‌ نه‌بێ که‌سانێک بیبینن؟! یان هاتووه‌ شتێک له‌ چاوی هاوکاره‌کانی‎دا ببێنێ. هاتووه‌ تا بزانێ چه‌نده‌ی له‌گه‌ڵ کفن پۆشه‌کان جیاوازی هه‌یه‌.  

  له‌و باوه‌ڕه‎دام که‌ چیرۆکی"تریفه‌" له‌گه‌ڵ ده‌رخستنی توانایی‎یه‌کانی بڕێک دژوازی له‌ ئاکار و وتاری که‌سایه‌تی‎یه‌کاندا به‌جێ‎دێڵی که‌ جێی پرسیارن.

1- بگێڕه‌وه‌(راوی) به‌ پێی وته‌کانی پێشووی ده‌بوو له‌و بۆنه‌یه‌‎دا نه‌بێ.

2- تریفه‌ ده‌بێ بزانێ که‌ ماسی، جگه‌ ئاو پێ‎خوریشی پێویسته‌.

3- هات‎وچووی ئاو به‌ گوێچکه‌ی ماسیدا نه‌ به‌ تریفه‌ ده‌بیندری و نه‌ به‌ باوکی تریفه‌.

4- قیژاندنی کچانی "نه‌مانخواز" یا نه‌قیژاندنیان نیشانه‌ی قه‌بووڵ‎کردنی باروو دۆخه‌که‌ یا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ نی‎یه‌، چون کوتمان له‌ هیچ بارێکه‌وه‌ یه‌ک‎ناگرنه‌وه‌.

5- زۆربه‌ی مامۆستاکانیش هه‌ر به‌ قه‌د بگێڕه‌وه‌ خۆیان نیشان‎داوه‌.

ئه‌م خاڵانه‌به‌دی‎هاتووی تێک چوونی مه‌نتیقی داستانی‎یه‌. که‌سایه‌تی ده‌بێ هه‌ڵگری وزه‌ و توانایێک بێ که‌ پێی دراوه‌، ده‌نا دژایه‌تی دێته‌گۆڕێ وپرسیار درووست ده‌کات.

 

سه‌لاح محه‌مه‌دی:

وڵامی به‌ڕیز قازی:

به‌ بڕوای من ئه‌و ده‌لیلانه‌ی به‌ڕێز قازی ئاماژه‌یان پێ کردووه‌، هه‌موو ده‌لیلن بۆ به‌ کۆتایی گه‌یشتنی چیرۆکه‌که‌، نه‌ک بۆ داخراویی کۆتایی چیرۆکه‌که‌! له‌ ئاشکراش ئاشکراتره‌ که‌ چیرۆک ئاخری هه‌ر ده‌بێ له‌ جێگایه‌ک‎دا کۆتایی پێ بێ و ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌لیقه‌ و توانایی و وریایی نووسه‌ر که‌ له‌ کوێ‎دا کۆتایی به‌ چیرۆکه‌که‌ی بێنێ. کراوه‌ بوون به‌ مانای ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ چیرۆک به‌ره‌ڵا بکرێ و چیرۆک نووس له‌ خۆوه‌ له‌ شوێنێک‎دا، به‌ ئاکامی بگه‌یه‌نێ!! کۆتایی داخراو یانی کۆتایی‎یه‌ک که‌ خوێنه‌ر له‌و ئاکامه‌ی که‌ چیرۆک نووس بۆ چیرۆکی دیاری کردووه‌ ناتوانێ لا بدا و هیچ ڕێگایه‌کی دیکه‌ی جگه‌ له‌و یه‌ک ڕێگایه‌ له‌به‌ر نیه‌. یانی به‌ جۆرێک نووسه‌ر کۆتایی چیرۆک‌ به‌ ئاکامێکی دیاری کراوی بێ‎ئه‌م‎لاولا  و موتڵه‌ق ده‌گه‌ینێ، ئه‌وه‌ش یانی نووسه‌ر زۆردارانه‌ ئاکام و کۆتایی داده‌سه‌پێنێ. به‌ڵام کۆتایی کراوه‌ یانی کۆتایی‎یه‌ک که‌ چیرۆک ته‌نیا به‌ ڕواڵه‌ت و له‌ سه‌ر کاغه‌زه‌که‌ به‌ کۆتایی ده‌گا و له‌ زه‌ینی خوێنه‌ردا هه‌ر به‌رده‌وامه‌ و خوێنه‌رانی جۆراوجۆر ده‌توانن خوێندنه‌وه‌ی جۆراوجۆر و ڕێژه‌یی‎یان بۆی هه‌بێ. ئێستا با بزانین کۆتایی تریفه‌ به‌و پێ‎یه‌ کراوه‌یه‌ یان داخراو؟ ڕێژه‌یی(نسبی)‌یه‌، یان موتڵه‌ق؟

  " ده‌مێنینه‌وه‌ من و تریفه‌ و عه‌رزی ته‌ڕی پڕ له‌ پووڵه‌كه‌ی ماسی." لێره‌دا ته‌نیا به‌ ڕواڵه‌ت و له‌ سه‌ر کاغه‌زه‌که‌ چیرۆکه‌که‌ کۆتایی پێ هاتووه‌، دوای ئه‌وه‌ش له‌ زه‌ینی خوێنه‌ردا ئه‌م چیرۆکه‌ هه‌ر دریژه‌ی هه‌یه و تریفه‌ و باوکی دوایی چیان به‌ سه‌ردێ؟ و چ ده‌که‌ن و... له‌وانه‌یه‌ من به‌ جۆرێک له‌ زه‌ینی خۆم‎دا بیخوێنمه‌وه‌ و به‌ ڕیگایه‌ک‏دا بڕۆم، که‌سێکی دیکه‌ش ڕیگایه‌کی دیکه‌ بگرێته‌ به‌ر و... ئه‌وه‌ یانی کۆتایی کراوه‌.

 

مریه‌م قازی :

سه‌باره‌ت به‌ تێبینی‎یه‌که‌ی کاک سه‌لاح محه‌مه‌دی:

 کاک سه‌لاح فه‌رموویه‌ کۆتایی چیروک داخراو نییه، من به چه‌ند هۆی سه ره‌کی پێم‎وایه‌ که داخراوه‌ و ئه‌وه‌ش له‌ نرخی چیرۆکه‌که‌ که‌م ناکاته‌وه‌:
1- تریفه و بابی ده‌چنه بازاڕ و له پاش سه‌رتا و کوتایی چیروک به چاو ئه‌بینن 2- ماسی‎یه‌کان سه‌ره‌تا زیندوون و له پاشان هه‌موو ده‌مرن ئیتر بۆی نییه درێژه به ژیان بده‌ن تا بتوانن درێژه به چیرۆک بده‌ن. 3- له‌سه‌ره‌وه ڕا که رێ‎پێوانی جه‌ماوه‌ری و ماسی‎یه‌کان کۆتاییان پێ‎هاتووه بۆی نییه ئاخاوتنی تریفه و باوکی و هه‌روه‌ها بیره‌وه‌ری‎یه‌کانی بابه‌که سه‌باره‌ت به ئه‌م ئامۆژگارییانه‌ی هاوکاره‌که‌ی چیتر دریژه‌ی هه‌بێ. ئه وانه‌ش شه‌قامه‌رێ‎یه‌کن که چیروک به ئاکام ده‌گه‌یه‌نن.
سپاس

 

 عه‌لی غوڵامعه‌لی:

1- تریفه‌ چیرۆکێکی ڕێئاڵی هێمایی( واقع گرای نمادین)یه‌ که‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ له‌به‌ر چاوی نوووسه‌ر و خوێنه‌ر و به‌ گشتی بنیاده‌مه‌کانی نێو چیرۆکه‌که‌ ده‌قه‌ومێ و ڕوو له‌ واقیعی کۆمه‌ڵگایه‌ و له‌ لایه‌کیش هێمایی‏یه ‌و بۆ ده‌ربڕینی مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی، له‌ نه‌ماد که‌ڵک وه‌رگیراوه‌. ڕووداوه‌ واقیعیه‌کان که‌ دێنه‌ به‌رچاو نیشایه‌کن بۆ ترس، ئازادی، دیکتاتۆری و چۆنیه‌تی به‌سه‌ربردنی ژیانی ده‌ست‎کردی نێو چیرۆکه‌که‌. تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م چه‌شنه‌ داستانانه‌(که‌ بۆ وێنه‌ گیله‌ مه‌ردی بوزوورگ عه‌له‌وی، ڕکه‌ی سادقی چووبه‌ک‏م له‌ بیره‌) ئه‌وه‌یه‌ که‌ خوێنه‌ری تایبه‌تیش جگه‌ له‌ خوێنه‌ری گشتی‏ ده‌توانێ چێژی لێ ببات. چێژی خوێنه‌ری تایبه‌ت ئه‌وه‌یه‌ وه‌شوێن ئاماژه‌کان ده‌که‌وێ و بنه‌مای نه‌مادینی چیرۆک شتی تازه‌ی ده‌داته‌ ده‌ست و هه‌ر کام له‌و هێمایانه‌( ئاو، ماسی، کفن‎پۆش، ئۆکسیژێن و ... ) به‌ره‌و جیهانی نه‌ناسراوه‌ی هزرێکی تازه‌ی ده‌بات. بۆ وێنه‌ وشه‌ی "ماسی" که‌ هه‌شت نۆ‏جار دووپات ده‌بێته‌وه‌ ده‌توانێ ببێته‌ هێمای هیوای جوانی و ژیانی سه‌ربه‌خۆ، له‌ که‌ش و هه‌وایه‌کی مه‌ترسی‏دار و کۆمه‌ڵێکی به‌ستراودا. منداڵ وه‌ک هیوای ڕزگاری و کفن پۆش وه‌ک وه‌یشوومه‌ی ترس و منی گێڕه‌ڕ وه‌ک دیلێکی پڕ له‌ قین و ....

   2- نووسه‌ر حه‌ولی داوه‌ به‌ قاڵبی چیرۆکێکی ڕێئاڵی پڕ له‌ ئاماژه‌، مه‌به‌ستی خۆی له‌ ژیڕ لایه‌یه‌ک له‌ هێمادا بشارێته‌وه‌. ده‌کرێ بڵێین گێڕانه‌وه‌که‌ هونه‌ری‏یه‌، به‌ڵام بۆشی هه‌یه‌ ترس یان ڕه‌چاوگرتنی‌ باروودۆخی ئێستایه‌ک که‌ تێی‎دا ده‌ژی و تێی‎دا ده‌گێڕێته‌وه‌ به‌ ئانقه‌ست دووچاری ئه‌و چه‌شنه‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ی کردبێ. هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ که‌ ئه‌و خۆ پاراستنه،‌ که‌م و کووڕی داوه‌ به‌ هێندێک شتی وه‌ک فه‌زا و زمانی داستان. هه‌ر چۆنێک بێ نووسه‌ر جێگای ڕاڤه‌ی بۆ خوینه‌ڕی ‌هێشتۆته‌وه‌ و نه‌ی ویستووه‌ پارووکه‌ به‌ دوو ده‌ست ده‌رخواردی خۆێنه‌ر بدات. ئه‌وه‌ش که‌ ئه‌و چیرۆکه‌ ته‌نیا هی وڵاتێکی دیکتاتۆرییه‌ به‌ لای منه‌وه‌ شتێکی ئه‌وتۆ نییه‌ و بێتوو توانیبێتی له‌ خۆی‏دا ته‌واو بێ، له‌ هه‌ر که‌ش و هه‌وا و سه‌رده‌مێک‏دا ده‌توانێ جێی خۆی بکاته‌وه‌.

   3 - که‌م نووسین و کورت نووسین به‌ هۆی دیالۆگ و زوو تیپه‌ڕبوون له‌ ڕووداوه‌کان( ڕێپێوان، ده‌روونی نووسه‌ر. ماسی کڕین، ماسی نه‌کڕین، کفن له‌به‌رکردن، ڕێژه‌ی چوار و نیوه‌کان، نه‌بوونی ئۆکسیژێن، کچۆڵانی پلاکارد به‌ ده‌ست، به‌فر نه‌بارین، شوعاردان، شوعار نه‌دان، داهاتووی منداڵان و ...) باری لاسه‌نگی داوه‌ به‌ تریفه‌ و ده‌کرا ئیقتسادی وشه،‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترانه‌ چاو لێکردرابا.

   4- تریفه‌ شه‌ڕی قاره‌مانه باشه ئاشکراکانه‌‌‌ له‌ گه‌ڵ که‌سایه‌تی‎یه‌ نهێنی‎یه‌‌ خراپه‌کان که‌ ته‌نیا به‌ هۆی هێماکانه‌وه‌ وه‌ده‌ر ده‌که‌ون. ئامرازی سه‌ره‌کی ئه‌م شه‌ڕه‌ش ماسی‏یه‌. ماسی و ژیانی نێو ئاوی و ئۆکسیژێنی پێویستی، له‌ بازنه‌یه‌کی پڕ له‌ ژیانی وه‌ک ئاودا، په‌یتاپه‌یتا‌ مانا ده‌ده‌ن به‌ چیرۆکه‌که‌. زۆر که‌س له‌ وڵاتی پڕ له‌ ئۆکسیژێن‏دا ده‌ژی و بێ‎خه‌به‌ر ده‌یباته‌ سه‌ر، به‌ڵام زۆر که‌س ئه‌و ئۆکسیژێنه‌ به‌شیان ناکات و ئه‌مه‌ ڕازی ئه‌و چیرۆکه‌یه‌ و ئۆکسیژێنی ئاویش ڕه‌مزی دژایه‌تی نێوان باش و خراپی کۆمه‌ڵانی تریفه‌.

   5- بابه‌تی تریفه‌ کۆنه،‌ به‌ڵام داڕشتنی نوێ‏یه‌ هه‌ر چه‌ند خوێنه‌رهه‌ر ده‌توانێ یه‌ک جیهانی تێدا ببینێته‌وه‌. ئه‌وه‌شه‌ که‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی ده‌یخوێننه‌وه‌ له‌ ئاخردا دێنه‌ سه‌ر یه‌ک دێڕ و فه‌زای یه‌ک کۆمه‌ڵگای فاشیستی دێته‌ پێش چاویان. نووسه‌ر به‌شوێن په‌یامێکه‌وه‌یه‌ و له‌ حه‌ول‏دا بووه‌ بۆ چۆنیه‌تی گه‌یاندنی ئه‌و په‌یامه؛ بۆیه‌‏ش هێندێک له‌ خوێنه‌ران ئاکامێکی یه‌ک‏ ده‌ست بۆ چیرۆکه‌که‌‌ دابین ده‌که‌ن و له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌وان‏دا به‌ هۆی که‌ش و زه‌مانی چیرۆکه‌وه‌، خۆێنه‌ر ناعیلاج له‌ قه‌بووڵ‎کرنی یه‌ک کۆتایی‏یه‌. هه‌ره‌ها ناوی چیرۆکه‌که‌ش- "تریفه‌"- دێته‌ هانای ئه‌و به‌ یه‌ک ئاکام گه‌یشتنه بۆ ئه‌و خوێنه‌رانه‌؛‌ چونکێ ئه‌و چه‌شنه‌ چیرۆکه‌ سیاسی کۆمه‌ڵایه‌‌تیانه‌ چ ئه‌سیری شوعار بن یان نه‌بن، له‌ کۆتایی‏دا هه‌میشه‌ به‌ ته‌مای تریفه‌یه‌کن.
   6- بژی بۆ کاک سوله‌یمان و چاوه‌ڕوانی خوێندنه‌وه‌ی چیرۆکه‌کانیم.

 

 

سه‌لاح محه‌مه‌دی:

وڵامێکی کورت بۆ به‌ڕیزان قازی و سۆفی!

به‌ بڕوای من چیرۆکی تریفه‌ هه‌ر وه‌ک به‌ڕێزان کاکه‌سووری و حامیدی و هیدایه‌تی ئاماژه‌یان کردووه‌، چیرۆکێکه‌ که‌ به‌هێزی و لاوازی‎یه‌کانی به‌ خۆیه‌وه‌یه و هیچیان حاشایان لێ ناکرێ. منیش هه‌ر پێموایه‌ که‌ ئیجاز و کورت بوونی چیرۆکه‌که‌ زه‌ربه‌ی لێ‎داوه و بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌سایه‌تی و رووداو و به‌سه‌رهاته‌که‌ به‌ باشی به‌ ته‌کامول نه‌گه‌ن. له‌و نێوه‌دا من له‌گه‌ڵ تێبینی و بیروڕای به‌ڕیزان مریه‌م خانمی قازی و کاک ره‌حمانی سۆفی‎دا نیم. به‌ڕێز قازی ده‌ڵێ کۆتایی چیرۆکه‌که‌ نه‌تیجه‌ی ئه‌خلاقی چیرۆکه‌که‌یه. چیرۆک نایهه‌وێ وتارێکی ئه‌خلاقی به‌دی بێنێ هه‌تاکوو خۆی مات بدا تا له‌ کۆتایی‎دا هه‌موو شتێک به‌ ئاکمێك (ئه‌ویش ئه‌خلاقی!) بگه‌یه‌نێ. به‌ پێچه‌وانه‌ی وته‌که‌ی مریه‌م خانم- وێڕای ڕێز بۆ بیر و بۆچوونه‌که‌ی- کۆتایی‎ ئه‌م چیرۆکه‌ به‌ هۆی ئه‌وه‌ی کراوه‌یه‌(یانی بازه‌)، پێش‎گیریی له‌وه‌ ده‌کا که خوێنه‌ر نه‌تیجه‌ و ئاکامێکی ئه‌خلاقی تایبه‌تی لێ وه‌ربگرێ. هه‌ر ئه‌و کۆتاییه‌‌ کراوه‌یه‌ و شێوازی به‌رخوردی نووسه‌ر له‌ ده‌ق‎دا‌ وای کردووه‌ که‌ به‌ڕێزکاک ره‌حمانی سۆفی نه‌توانێ چێژ له‌ چیرۆکه‌که‌ وه‌ربگرێ و ته‌نانه‌ت لێی حاڵی بێ! یانی کراوه‌ بوون و یه‌ک لایه‌نه‌ نه‌نووسین و دیکتاتۆرانه‌ نه‌نووسین بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌ڕیز سۆفی له‌ چیرۆکه‌که‌ حاڵی نه‌بێ! به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ زۆرتر ئه‌و بابه‌ته‌ راست و ویشک و یه‌ک لایه‌نانه‌مان پێ خۆشه‌ که‌ هه‌مووشتێک دیکته‌ بکه‌ن و ئه‌وه‌ گرفتێکی ده‌روونییه‌ که‌ له‌ نه‌ستی به‌کۆمه‌ڵی ئێمه‌دا هه‌یه‌ و بێ‎په‌یوه‌ندییش نیه‌ له‌ گه‌ڵ بابه‌تی ده‌سه‌ڵات و دیکتاتۆریه‌ت که‌ لێره‌دا جێی باسی نیه‌.

   به‌ راستی گرفتی ئه‌و چیرۆکه‌ نه‌ ئاڵۆزی‎یه‌ و نه‌ ناڕێک و پێکی زمانی! به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ باری زمانی‎یه‌وه‌ زۆر رێک و پێک و ره‌وان و پاراوه‌ و ناوه‌رۆکه‌که‌شی زۆر ئاشکرا و روونه‌! به‌ بڕوای من ئه‌وه‌ی که‌ بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌ڕیز سۆفی له‌و چیرۆکه‌ ساده‌ و ساکاره‌ حاڵی نه‌بێ، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و ناتوانێ ددان به‌ هه‌بوونی چه‌ندین شێواز(سبک و ستیل)ی جۆراوجۆری چیرۆک دابنێ‌‌ و زۆر سوننه‌تیانه‌ چوارچێوه‌یه‌کی بۆ خۆی له‌ زه‌ینی خۆی‎دا بۆ چیرۆک داناوه‌ و پێی وایه‌ که‌ هه‌رچی له‌ گه‌ڵ ئه‌و پێوانه‌ و مێعیاره‌ی ئه‌و هاته‌وه‌، چیرۆکه‌؛ ده‌نا ئه‌گه‌ر نه‌هاته‌وه‌، چیرۆک نییه‌! له‌ حاڵێک‎دا ره‌خنه‌گر نابێ سه‌لیقه‌ تاکه‌که‌سی‎یه‌کانی خۆی به‌ سه‌ر چیرۆک‎دا دابسه‌پێنێ. به‌ بۆچوونی من هه‌ڵه‌ی به‌ڕێز سۆفی له‌وه‌دایه‌ که‌ نه‌هاتووه‌ چیرۆکه‌که‌ له‌ شێوازی خۆی‎دا هه‌ڵبسه‌نگێنێ و له‌و زه‌مینه‌یه‌دا ره‌خنه‌ی بکاته‌وه‌. شایه‌د سه‌بکێکی تایبه‌تی چیرۆک نووسین له‌ گه‌ڵ سه‌لیقه‌ی ئه‌و یه‌ک نه‌گرێته‌وه‌ و ئه‌وه‌ زۆر سروشتی‎یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ ئێمه‌ ته‌واوی شێوازه‌کان فیدا بکه‌ین بۆ جۆرێکی تایبه‌ت و هه‌موو چیرۆک له‌ جۆرێکی که‌ ئێمه‌ پێـمان خۆشه‌ ته‌قلیل بده‌ین، ئه‌وه‌ به‌ دووره‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی بێ لایه‌نگرانه‌ و به‌ دووره‌ له‌ کارێکی زانستی و ره‌خنه‌یی؛ شایه‌د بتوانین ته‌نیا وه‌ک بیر و بۆچوونی تاکه‌که‌سی خۆمان ده‌ریبڕین که‌ زۆر جێگای ڕیزه‌، به‌ڵام قسه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و تێبینی و ڤیرو ڕایه‌ی به‌ڕیز سۆفی به‌ دووره‌ له‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی بێ لایه‌ن و ره‌خنه‌.

   به‌ڕیز سۆفی زۆر سوننه‌تیانه‌ پێیوایه‌ که‌ ناکرێ که‌سایه‌تی‎یه‌ک له‌ گه‌ڵ خۆی و ده‌روونی خۆی‎دا بدوێ، ناکرێ باس له‌ زه‌ینیات و ده‌روونی خۆ بکا و ناکرێ به‌ خه‌یاڵ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواوه‌. چونکا هه‌موو وێنه‌کانی ئه‌و بۆ ئاڵۆزیی ئه‌و چیرۆکه‌ له‌وجۆره‌ن، یان که‌سایه‌تی‎یه‌که‌ له‌ گه‌ڵ خۆی ده‌دوێ، یان له‌ زه‌ینی خۆی‎دا له‌ گه‌ڵ رفێق و هاوکاره‌که‌ی ده‌دوێ، یان راسته‌وخۆ له‌ گه‌ڵ تریفه‌ ده‌دوێ یان له‌ زه‌ینی خۆی‎دا له‌ گه‌ڵ تریفه‌ ده‌دوێ. ئه‌و تێکه‌ڵی زه‌ین و واقیعه‌ بۆ هه‌رکه‌سێک پێش دێ و زۆر سروشتی‎یه‌ و له‌ زۆر چیرۆکی شاکاری جیهانیش‎دا که‌ڵک له‌و شێوه‌یه‌ وه‌رگیراوه‌. جودا له‌وه‌ زانینی ئه‌وه‌ی که‌ له‌ کوێ‎دا تاک بێژی ده‌روونی‎یه‌ و له‌گه‌ڵ خۆی ده‌دوێ و زه‌ینییه‌ و له‌ کوێ‎دا راسته‌خۆ و واقعیه‌، زۆر ساکار و ساده‌یه‌ و به‌دیهی‎یه و ته‌نیا که‌مێک وردبوونه‌وه‌ی ئاسایی ده‌وێ و به‌س، نووسه‌ریش به‌ یارمه‌تی گیومه‌ و نیشانه‌کان دیاری کردووه‌.

   وه‌ک به‌ڕێزانی دیکه‌ ئاماژه‌یان کردووه‌ نه‌نووسینی هه‌مووشتێک به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌کان ڕێز گرتنه‌ له‌ خوێنه‌ر و یه‌کێک له‌ ئه‌رکه‌کانی چیرۆک ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ پێی توانای خۆی لایه‌نه‌ شاراوه‌ و نادیاره‌کانی ده‌ق بخوڵقێنێ. ئه‌و چیرۆکه‌ و سووژه‌ و بابه‌ته‌که‌ی وه‌ک به‌ڕیز حامیدی وتویه‌تی ئه‌وه‌نده‌ زیندووه‌ که‌ من پێم سه‌یره‌ به‌ڕێزسۆفی بۆچی به‌ ئاڵۆز و ته‌ماویی ده‌زانێ؟ ته‌واوی ئه‌و نموونانه‌ی ئه‌و هێناویه‌تی‎وه‌ هیچی جێگای گیردان و ره‌خنه‌  گرتن نین، جگه‌ له‌ دانه‌یه‌کیان نه‌بێ؛ ئه‌ویش سه‌ره‌تای چیرۆکه‌که‌یه‌، شایه‌د تاقمێک ببن و نه‌زانن چوار و نیو جۆرێک ئوتومۆبیل که‌ سه‌ربازه‌کان سورای ده‌بن. هه‌ڵبه‌ت ئه‌ویش زۆر جێگای گیردان نیه‌ چونکه‌ کوتیه‌تی سه‌ربازه‌کان سواری ده‌بن!! و به‌هه‌رحاڵ ده‌کرا ئاماژه‌یه‌ک به‌ ماشین بوون بکرێ و ئێشتاش که‌ نه‌کراوه‌، هیچ نه‌بۆته‌ هۆی ئاڵۆز بوونی چیرۆکه‌که‌!!

   به‌ کورتی و به‌ کوردی من پێموایه‌ ئه‌و تووڕه‌ بوونه‌ی به‌ڕێز سۆفی له‌و چیرۆکه‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ ته‌نیا له‌و چیرۆکه‌ نیه‌ به‌ڵکوو له‌ هه‌موو چیرۆکه‌ نوێ کانه‌ ، چونکه‌ ئه‌و به‌جۆرێک تانه‌ و ته‌شه‌ر له‌و چیرۆکانه‌ش ده‌دا و نووسه‌ریش نه‌سیحه‌ت ده‌کا!! له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ جۆرێک سه‌پاندنی رایه‌!

   هه‌ر وه‌ک کوتمان تریفه‌ بێ گرفت و بێ لاوازی نیه‌، به‌ڵام گرفتی ئه‌و چیرۆکه‌ هیچکام له‌و نموونانه‌ش نین وا به‌ڕیز سۆفی باسیان ده‌کا. به‌ڵکوو لێره‌دا ئیدی گرفت له‌ زه‌ینیه‌تی به‌ڕێز سۆفی‎ دایه‌‌؛ یانی ئه‌و پێی وابووه‌ ئه‌م چیرۆکه‌ چونکه‌ به‌ڕێزیان لێی حاڵی نه‌بوون، ئاڵۆزه‌ و جونکه‌ ئاڵۆزه‌ که‌وابوو مه‌ته‌ڵۆکه‌!! مه‌ته‌ڵۆک ئه‌و وشه‌یه‌ بوو که‌ ره‌خنه‌گره‌ سوننه‌تیه‌کانی چیرۆکی کوردی، کردیانه‌ گۆپاڵێک بۆ کوتانی چیرۆکی نوێی کوردی و به‌رهه‌ڵستکاریی له‌ به‌رانبه‌ر هه‌ر جۆره‌ نوێگه‌رایی‎یه‌که‌وه‌.‌

 

ره‌حمان سۆفی:

تریفه‌ جوانه‌. جا، چ ناوی کچۆڵه‌یه‌ک بێ ، یان تریفه‌ی مانگه‌شه‌و و ئه‌ستێره‌.                                                      

 "كابرا له‌به‌ر ئه‌و كفن پۆشانه‌ ی به‌ سواری چوار و نیوی سه‌ربازی مانۆڕ ده‌ده‌ن، هۆشی به‌سه‌ر ماسیه‌كانه‌وه‌ نییه‌."

   ئه‌مه‌ یه‌کم به‌نده‌ که‌ گۆیا چیرۆک بێژ به‌ خوێنه‌ری ڕاده‌گه‌یه‌نێ.

  لام وایه‌ که‌ره‌سه‌ی گرینگی چیرۆک،(زمان)ه‌. به‌داخه‌وه‌ زمانی ئه‌م چیرۆکه‌ ڕێک و ڕه‌وان نییه‌. بۆ نمونه‌: ڕوون نییه‌. که‌ "کفن پۆش به‌ سواری چوار و نیوی سه‌ر بازی یانی چی" ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ که‌  کابرا به‌و هۆیه‌وه‌ هۆشی به‌ سه‌ر ماسیه‌کانه‌وه‌ نه‌ ماوه.‌ ده‌کرێ ساده‌تر بنووسین "كابرا له ‌به‌ر ئه‌و كفن پۆشانه‌ هۆشی به‌ سه‌ر ماسیه‌كانه‌وه‌ نییه‌" هه‌م ڕوونه‌ که‌ هۆی چییه، کابرا هۆشی به‌ سه‌ر ماسیه‌ کانه‌وه‌ نه‌ماوه‌. ‌هه‌م ژیر بێژانه‌یه‌.

  "من بۆ ماسی كڕین نه‌هاتوومه‌ بازاڕ. "

   بێ زانیاری پێشوو نازانین کێ یه‌ توڕه‌یه‌ و ده‌ڵێ "من بۆ ماسی کڕین نه‌ هاتوومه‌ بازاڕ."

   "نا كچم، ماسیه‌كان تینوویان نییه‌. نابینی ئاوه‌كه‌ به‌ گوێچكه‌یاندا دێته‌وه‌ ده‌ر؟"

   نازانم که‌ی کچه‌که‌ پرسی یان گوتی ماسیه کان تینویانه‌. بێجگه‌ له‌وه‌ش دیسان نازانین کێیه‌ که‌ بۆ کچکه‌ی ڕوون ده‌کاته‌وه‌ که‌ ماسی ئاو به‌ گوێچکه‌ی‎دا دێته‌ ده‌رێ.

   "پێ‎ده‌چێ ئاوی نێو ته‌شته‌كه‌ ئۆكسیژنی كافی تێدا نه‌مابێت."

   ئه‌م پێ‎ده‌چی، ئاوی نێو ته‌شت ئۆکسیژنی کافی تێدا نه‌ مابێ کێ ده‌یڵێ؟ ئه‌گه‌ر کچۆڵه‌که‌یه‌ منداڵ وا قسه‌ ناکا. یانی ئاشکرا نییه‌ کێ و کێ پێکه‌وه‌ وتووێژ ده‌که‌ن بۆ ده‌بێ چیرۆک بێژ ڕوون و ڕه‌وان قسه‌ نه‌کا !؟

   "ئه‌و كچۆڵانه‌ی پلاكاردی پڕ له‌ داخوازی مردنیان هه‌ڵگرتووه‌ قیژه‌یان به‌ دڵی مامۆستاكانیان ده‌رنایه‌ و، چیدی ده‌ست و په‌نجه‌یان گه‌رم نین."

   لێره‌دا چیرۆک بێژ بابه‌تێکی دیکه‌ دێنێته‌ گۆڕێ. دیارده‌ی چیرۆکه‌ که‌ ماسی یه‌ به‌ڵام تێ ناگه‌ین بۆ کچۆڵان پلاکاردی پڕ له‌ داخوازی مردنیان هه‌ڵگرتووه!‌

   "مه‌ترسه‌ ناخنكێن."

    دیسان قسه‌ گۆڕدراو، نازانین چی، یان کێ ناخنکێن. ڕوونیش نییه‌ كه‌ کێ به‌ كێ ده‌ڵێ مه‌ترسه‌.

   "پێی ناڵێم خه‌ڵك ئێستا ماسیی زیندوو نه‌بێ نایخۆن."

   به‌ كێ ناڵێی؟ سه‌رنج ڕاکێشه. من له‌ شارێک ده‌ژیم له‌ که‌ناری ده‌ریا‌. لێره‌ خه‌ڵکه‌که‌ی گۆشتی ماسی زۆر ده‌خۆن. خۆشم ماسیم زۆر پێ خۆشه‌ و زۆریشی ده‌خۆم‌. نه‌م دیوه خه‌ڵک ‌ماسی زیندو بخۆن. به‌ڵام چیرۆک بێژ ده‌فه‌رمێ زیندوو نه‌بێ نایخۆن. سه‌یره‌، نا ؟

   "په‌نجه‌م رامه‌كێشه‌ كچم، ناتوانین زۆر لێره‌ گیر بین. نا، بۆ ناو تونگه‌ی شووشه‌ نین."

   له‌م وته‌یه‌دا، وا ده‌رده‌‌که‌وێ که‌ یه‌کێک به‌ کچه‌که‌ ده‌ڵێ ده‌ستم‌ ڕامه‌‌کێشه‌، به‌ڵام دیسانیش ڕوون نییه‌ کێیه‌. دایک یان باوک؟

   "وه‌كوو ئه‌و تریق‎تریق پێناكه‌نم. وا دیاره‌ من حاڵی نابم."

   کێ وه‌ک ئه‌وی دیکه‌ تریق تریق پێناکه‌نێ یان کێ پێده‌که‌نێ، و یان خۆی به‌ خۆی ده‌ڵێ دیاره‌ من ناحاڵیم.

    "ئه‌وساڵ له‌و رۆژه‌دا به‌فر نابارێ. شوعاربێژه‌كان یه‌ك و دوو نین. كه‌س له‌ كه‌س حاڵی نابێ."

   له‌ پڕێک‎دا چیرۆک بێژ/ یان چیرۆک نووس مه‌وزوعه‌که‌ ده‌گۆڕێ، و ده‌رباره‌ی به‌فر و شوعاره‌وه‌ کۆمێنتار ئه‌دا. ده‌شفه‌رمێ که‌س له‌ که‌س حاڵی نابێ. وه‌ک فارس گوته‌نی "مه‌حشه‌ره"

   "هه‌شت رۆژی پتر بۆ كرێ خانوو نه‌ماوه‌. خۆ به‌ قسه‌ی تریفه‌ نییه‌. ئه‌و هه‌موو پووڵه‌ له‌ كوێ بێنم ؟ بۆ تێناگه‌ی؟ تازه‌ ناژینه‌وه‌. واش نه‌بێ، پێت‎وایه‌ راوچی‎یه‌كی دی نایانگرێته‌وه‌؟"

   وا ده‌رده‌که‌وێ کابرا مووچه‌ خۆره‌ و کرێنشینیشه‌. له‌ بیری کرێ‎ خانوو دایه‌. له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ تریفه‌ ماسیه‌کانی مردوون تازه‌ ناژینه‌وه‌. داوای ماسی دیکه‌‌‌ ده‌کا. کابراش ده‌ڵێ پووڵی نییه‌ و له‌ کوێ بێنێ به‌ڵام چی ڕاوچی دیکه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌. ئه‌ی بابه‌، ده‌ته‌وێ بڵێی چی و باسی چیده‌که‌ی؟

   "بۆ مل‎پێچه‌كه‌ت نه‌هێناوه‌؟ بڵێ نه‌ساغ بووم. درۆ نییه‌. ئه‌دی سه‌رمات نه‌بووه‌؟"

   لێره‌دا تێده‌گه‌ین که‌ یه‌کێک له‌گه‌ڵ کچه‌که‌ی ئه‌دوێ فێری ده‌کا که‌ به‌ درۆیه‌ک خۆی له‌و کاره‌ی که‌ ده‌بوو بیکا بدزێته‌وه‌. چونکه‌ سه‌رمای بوو.

   "ئه‌وه‌ كه‌ هه‌موو ساڵێ له‌و رۆژه‌دا منداڵه‌كانت نه‌خۆش ده‌بن تۆزێك نائاسایی نییه‌؟ "

   لێره‌شدا وادیاره‌ که‌ یه‌کێک له‌گه‌ڵ یه‌کێکی له‌ خۆی باڵاده‌ست‎تر ده‌رگیره‌. من نازانم ئه‌م چیرۆک نووسه‌ بۆ خوێنه‌ر له‌ لقێکه‌وه‌ ده‌با بۆ چڵێکی دیکه‌. ئه‌م هه‌ڵبه‌ز و دابه‌زه‌ی له‌ چییه‌  و ده‌یه‌وی چ به‌ خوێنه‌ر بڵێ بۆچی و مه‌به‌ست چییه‌ ؟!

   "كفن پۆشه‌كان ناناسم. یانی به‌ كفنه‌وه‌ نایان‎ناسمه‌وه‌. سه‌ر و چاوی هه‌ندێكیان له‌ پشت سه‌روكڵاو وشان و شه‌پیلكی ئه‌وانی دیكه‌وه‌ دیار نییه‌. هاوكاره‌كانم نابینم."

   دیسان وادیاره‌ که‌ کاکی چیرۆک نووس گه‌ره‌کییه‌ به‌ خوێنه‌ر بڵێ ئه‌وه‌کابرایه‌ له‌ نێو خه‌ڵکێکی زۆردا کفن پۆشه‌کان ناناسێته‌وه‌. و هاوکاره‌کانی خۆشی نابینێ هه‌ر ده‌ڵێی له‌ به‌ر خۆیه‌وه‌ وڕێنه‌ ده‌کا. نازانم له‌ دنیای پڕ له‌ چرمه‌سه‌رێی مه‌سره‌فی ئه‌مڕۆدا کێ تاقه‌تی هه‌یه‌ ئه‌م جۆره‌ ورده‌ فه‌رمایشتانه‌ به‌ دڵ بسپێرێ.

   "له‌سه‌ر یه‌ك هه‌مووی به‌ چه‌ند ؟"

   ئێستا دیسان بابه‌ت گۆڕدرا له‌ وڕێنه‌ کردنی کابراوه‌ باز ئه‌دا بۆ شت کڕین. ڕوون نییه‌ ئه‌م باز بازۆکێ‎یه‌ بۆ چی باشه‌ ؟!

   "كابرا هێشتا چاوی لێ نه‌كردووم:"

    یانی چی کێ‎یه‌ له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ ده‌ڵێ کابرا هێشتا چاوی لێ نه‌کردووه‌ ؟

    "بێ كێشان نابێ."

    "تۆ كارت به‌وه‌ نه‌دابێ."

    ڕه‌نگه‌ لێره‌دا تێ بگه‌ین که‌ دوو کابرا قسه‌ی کڕین و فرۆشتنی ماسی ده‌که‌ن

    "تۆ نیگه‌رانی داهاتووی منداڵه‌كانی خۆت نیت. تۆ به‌ ته‌نیا چت پێ‎ناكرێ. ئێمه‌ش وه‌ك تۆ ئه‌و وه‌زعه‌مان به‌ دڵ نییه‌. به‌ڵام بایی ئه‌وه‌نده‌ ئاقڵین خۆمان نه‌كه‌ینه‌ گای قه‌شان. خۆ به‌ پڕكردنه‌وه‌ی فۆڕمێك لێمان كه‌م نابێ."

   "كۆمارت له‌ دانیشگا وه‌رنه‌گیرا. تریفه‌ت بۆ بۆنه‌كان ئینشا نانووسێ. له‌ موسابه‌قاتدا به‌شداری ناكه‌ن. نایه‌ڵی بێنه‌ ده‌وره‌ی ئاماده‌گی به‌رگری. نایه‌نه‌ رێ پێوان. تاسه‌ر خاوه‌نی سه‌ری خۆت نابی."

    "فۆرمه‌كه‌ پڕ ناكه‌یه‌وه‌؟ نایه‌ی بۆ رێ‎پێوان؟ زیاده‌ مووچه‌...؟ تۆ وه‌ته‌نی خۆت خۆش ناوێ؟ "

   کابرای سێیه‌م کابرای یه‌که‌م ئامۆژیاری ده‌کا، و ده‌ی ترسێنێ و ده‌فه‌رمێ که‌ به‌ ته‌نیا هیچی پێ ناکرێ. باش وایه نیگه‌رانی داهاتووی منداڵه‌کانی بێ. من وا، تێده‌گه‌م که‌ کاکی چیرۆک نووس ده‌یه‌وێ بڵێ کابرای کارمه‌ند به‌و شێوه‌یه‌ ده‌خرێته‌ ژێر گوشاره‌وه‌. ده‌ڵێ ئه‌ویش ئه‌و وه‌زعه‌ی به‌ دڵ نییه‌، به‌ڵام ئاقڵه‌ و نایه‌وێ خۆی بکاته‌ گای قه‌شقه‌، وا باشه‌ کۆڵ بدا و فۆڕم پڕ کاته‌ وه.

  "خۆی نه‌بوو؟ ئه‌و هاوكاره‌ی هه‌رگیز له‌ سه‌ركۆنه‌كردنم ماندوو نابێت:

   دیسان وڕینه‌ی کابرا و گله‌یی له‌ هاوکاره‌که‌ی که‌ سه‌رکۆنه‌ی ده‌کا.

   " سێ ماسی له‌ ناو نایلۆنی سپی و ناو ته‌رازووش دا له‌ جینگڵ دان ناوه‌ستن."

   "بابه‌ بۆچی ئه‌و كابرایه‌ به‌ ئاوه‌وه‌ نه‌ی‎بردنه‌وه‌؟ تا ده‌گه‌نه‌وه‌ ماڵێ نامرن؟"

   بابه‌ت گۆڕدرا گه‌ڕاوه‌ ، بۆ لای ‌ماسی

   "مه‌گری كچی خۆم."

   کچه‌که‌ بۆچی ده‌گری بۆ ماسی، یان شتێکی دیکه‌‌؟ تۆ بڵێی ئه‌م چیرۆک بێژه‌ کایه‌ به‌ خوێنه‌ر بکا. ئه‌م بازی‎یه‌ بۆ چی باشه‌ کاکی چیرۆک نووس؟!

   "پاره‌ی قه‌د نه‌كراو ده‌ زاركی گیرفانی پانتۆڵی كابراوه‌ ناچێت. ئه‌و ناوه‌ كه‌سی لێ نه‌ماوه‌. نه‌ كفن پۆش، نه‌ ماسی فرۆش و نه‌ ته‌شته‌ زه‌به‌لاحه‌ پلاستیكیه‌كه‌."

   "ده‌مێنینه‌وه‌ من و تریفه‌ و عه‌رزی ته‌ڕی پڕ له‌ پووڵه‌كه‌ی ماسی."، "بڵندگۆكان نه‌ڕه‌یان نایه‌. كفن پۆشه‌كان ئیتر كفنیان له‌ به‌ردا نییه‌. له‌به‌ر ئاپۆره‌ من و تریفه‌ چیدی ماسی‎یه‌كانمان لێ دیار نین. ئێستا ئیدی ماسی‎یه‌كان پشوویان سوار نییه‌." "

   به‌گشتی چیرۆکێکی ئاڵۆزه‌. نێوه‌رۆک ته‌ماوی‎یه‌. دار و لاشیپانی چێو به‌ستی خانووی چیرۆکه‌که‌ توندوتۆڵ دا نه‌به‌سراوه‌. که‌سایه‌تی داڕشتنێکی لێڵ له‌ فه‌زا یه‌کی ئاڵۆزدا. مه‌تڵه‌ب ڕوون نییه‌. خوێنه‌ر ‌تێ‎ناگا مه‌به‌ست چییه‌. ئه‌گه‌ر چیرۆک نووس گه‌ره‌كیه‌ ئامانجێک بپێکێ، کاری چیرۆکبێژ ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ مه‌ته‌ڵۆک بۆ خوێنه‌ر داهێنێ، لێی‎بخوازێ که‌ بۆی هه‌ڵێنێ. ئه‌گه‌ر چیرۆک نووسێک پێی وابێ که‌ چیرۆکی ئه‌مڕۆیی‌، ده‌بێ وابێ، ئه‌و چیرۆک نووسه‌ پێویسته‌، که‌ زیاتر چیرۆکی گه‌لوری بخوێنێته‌وه‌. به‌شکوو باشتر له‌ چیرۆکی ( مۆدێڕن و پۆست مۆدێڕن) بگا‌. ئه‌گه‌رمه‌به‌ستی نیشان دانه،‌ نه‌ ڕوون کردنه‌وه‌، منیش نیشان دانم پێ باشتره‌ له‌ ئامۆژیاری. به‌ڵام چۆن نیشاندان مه‌به‌سته‌، نه‌ک بازی کردن و مه‌ته‌ڵ داهێنان بۆ خوێنه‌ر.

   وه‌کو پێشینیان گوتویانه‌ ئه‌مه‌ "په‌خشانێکی جوانه‌" یان چه‌ن بیرۆکه‌ی پچڕ پچڕ، و نه‌ وه‌ک یه‌که‌. ئه‌م چیرۆک بێژه‌ کاره‌کته‌رێکی ساخ و سڵامه‌تی نییه‌.

وێده‌چێ نه‌خوشی سکیزۆفڕێن بێ، و له‌ دنیایکی تایبه‌تی خۆی دا، ئه‌ژی.

                     فێبرڤاری 2010 ‌

 

  

سه‌یدقادرهیدایه‌تی:

" تریفه‌" چیرۆکێکی رێئالیستی نوێ‎یه‌‌ که‌ زۆر‌‌ ئاماژه‌یی و هێمایی ده‌ست پێ‎ده‌کا و ته‌واو ده‌بێ. هه‌ر وه‌ک کاک تایر ئاماژه‌ی کردووه‌ تایبه‌تیی سه‌ره‌کی ئه‌و چیرۆکه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ فه‌زا و که‌سایه‌تی و رووداو و به‌سه‌رهات و زۆربه‌ی ماکه‌ داستانی‎‎یه‌کانی به‌ ره‌مز و کورته‌ ئاماژه‌ و هێما، به‌دی دێن. ته‌نانه‌ت رسته‌کان زۆر کورتن و زۆربه‌ی پاراگرافه‌کان یه‌ک هێڵین و پاراگرافێکی دوور و درێژی تێدا نابیندرێ‌؛ ئه‌و ره‌مز و هێما و ئاماژانه‌ بوونه‌ هۆی به‌دی هاتنی فه‌زایه‌کی تایبه‌ت و ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ نووسه‌ر زۆر به‌ پارێزه‌وه‌ ده‌ستی بۆ ئه‌و سووژه‌ و بابه‌ته‌ بردووه‌. ئه‌و هه‌ستاری و و پارێز و ئاماژه‌یی بوونه‌،  زۆر جێگای باس و لێ‎دوانه‌؛ هه‌ر ئه‌وه‌ش وای کردووه‌‌ کاک بریا پێی‎وابێ که‌ ئه‌و چیرۆکه‌ له‌ ئاستی ته‌رح و گه‌ڵاڵه‌دا ماوه‌ته‌وه؛ یان لانی که‌م بۆی بۆته‌ پرسیار.

   چیرۆکی تریفه‌ بۆ منێک‌ که‌ ئه‌و فه‌زا و بارودۆخه‌ ده‌ناسم و تێی‎دا ژیاوم و وه‌ک ماسی‎یه‌کان له‌ به‌ر که‌م بوونه‌وه‌ی ئۆکسیژێن تێی‎دا که‌وتوومه‌ هه‌ناسه بڕكێ، چیرۆکێکی به‌هێزه‌ و ئاماژه‌یی بوونه‌که‌ی قووڵ‎تری کردووه‌ و لایه‌نه‌کانی ژێرده‌قی به‌ جوانی به‌دی هێناوه‌ و ڕێزی بۆ زه‌ینی چالاکی خوێنه‌ره‌که‌ی داناوه‌ و هه‌موو شتێکی نه‌نووسیوه‌؛ بۆ خوێنه‌رێك که‌ بۆ خۆی له‌و فه‌زا و بارودۆخه‌دا ده‌ژی و له‌گه‌ڵی ئاشنایه‌، وه‌بیر هێنانه‌وه‌شی ناوێ، ته‌نیا سووکه‌ ئاماژه‌یه‌ک یان هێمایه‌ک به‌سه‌، تاکوو بی‎ناسێته‌وه‌ و که‌سایه‌تی‎یه‌کان له‌ زه‌ینی‎دا وێنا(مجسم) ‌بن؛ له‌و رووه‌وه‌ تریفه‌ سه‌رکه‌وتووه‌ و چیرۆکێکی ته‌واوه‌‌. ‌به‌ڵام ئایا وه‌ختێک من خۆم بخه‌مه‌ جێگای که‌سێکی که‌ له‌و بارودۆخه‌دا نه‌ژیاوه‌ و له‌گه‌ڵی ئاشنا نی‎یه‌، ئایا دیسان ئه‌و تام و چێژه‌ له‌و چیرۆکه‌ وه‌رده‌گرم؟ بۆ وێنه‌ منێک که‌ له‌ وڵاتێکی دیکه‌م و له‌و بارودۆخه‌ تایبه‌ته‌دا نیم و نه‌بووم، ئایا به‌لامه‌وه‌ ئاسایی‎یه‌ که‌ ئه‌و که‌سه‌ بۆچی به‌ دژی ئه‌و سیسته‌مه‌ ده‌جووڵێته‌وه‌ و هه‌ڵوێست ده‌گرێ؟ ئه‌و منداڵانه‌ بۆچی له‌ کێ‎به‌ركێ‎دا به‌ش‎داری ناکه‌ن و ئه‌و کابرایه‌ بۆ ئه‌و فۆرمه‌ پڕ ناکاته‌وه‌ و بۆچی تا سه‌ر خاوه‌نی سه‌ری خۆی نابێ و‌ گرفتی چی‎یه‌ و ئه‌و کفن‎پۆشانه‌ کێن و ئه‌و ڕێ‎پێوانه‌ چی‎یه‌ و بۆچی ده‌کرێ و به‌ گشتی ئه‌و هۆکاره‌ی که‌ بۆته‌ هۆی ئه‌و رووداوانه‌ چی‎یه‌؟ ئایا بارودۆخ و ده‌سه‌ڵات و سیسته‌مه‌که‌ گرفتیان هه‌یه‌؟ یان که‌سایه‌تی‎یه‌که‌؟ ئایا ئه‌و که‌سایه‌تی‎یه‌ له‌ ده‌روونه‌وه‌ نه‌خۆشه‌ یان نا ئانارشیست و دژ به‌ هه‌ر جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتێکه‌؟‌‌‌ یان نا، خه‌باتکار و دژ به‌ داگیرکه‌ر و دژ به‌ زوڵم و چه‌وسانه‌وه‌یه‌‌؟ ئه‌وه‌ی که‌ ئێستا هه‌ڵوێستی ئه‌و که‌سایه‌تی‎یه‌ی بۆ ئێمه‌ ئاسایی کردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێمه ‌ده‌زانین ئه‌و که‌سایه‌تی‎یه‌ ته‌نانه‌ت کێ‎یه‌ و له‌ گه‌ڵ چ ده‌سه‌ڵات و سیستێمێک به‌ره‌و ڕووه و ده‌سه‌ڵات وسیستێمه‌که‌ش ده‌ناسین؛ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ که‌ بۆ خوێنه‌رێکی بیانی نه‌ ده‌سه‌ڵاته‌که‌ وه‌ک سه‌ره‌ڕۆ و دیکتاتۆر له‌ چیرۆکه‌که‌دا نیشان دراوه‌‌ و نه‌ که‌سایه‌تی‎یه‌که‌ وه‌ک خه‌بات‎کار.

   ئاشکرایه‌ که‌ نووسه‌ر، سووژه‌ و بابه‌تێکی زۆر هه‌ستیار و دژوار و مه‌ترسی‎داری هه‌ڵ‎بژاردووه‌. ئه‌گه‌ر به‌ وردی باسی هه‌مووی ئه‌و شتانه‌ی بکردبایه‌ ئایا ئه‌وده‌م چیرۆکێکی زه‌قی سه‌رسه‌ریی به‌دی نه‌ده‌هات؟ ئایا ئه‌وده‌م نه‌ده‌بووه‌ درێژدادڕی و شی‎کردنه‌وه‌ی شی‎کراوه‌کان(توضیح واضحات)؟ ئایا سووژه‌ و بابه‌تی ئه‌م چیرۆکه‌ له‌وانه‌ نی‎یه‌‌ که‌ ئه‌گه‌ر نووسه‌ر زۆر وریا نه‌بێ، له‌وانه‌یه‌ بکه‌وێته‌‌ داوی چیرۆکێکی ئیدئۆلۆژیکی و لایه‌ن‎گرانه‌وه‌؟ به‌و پێیه‌ ده‌توانین له‌ لایه‌که‌وه‌ بڵێین‌ که‌ کاک سلێمان دڵسۆز بۆ ئه‌وه‌ی خۆی له‌ خه‌سار و نه‌خۆشی ئیدئۆلۆژیک بوون و درێژ دادڕی و لایه‌ن‎گرانه‌ نووسین و سه‌رسه‌ری بوون، بپارێزێ سه‌رکه‌وتوو بووه‌‌‌. به‌ڵام له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ ئایا ئه‌و کاره‌ نه‌بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی چیرۆکه‌که‌ نه‌توانێ زۆر سه‌ربه‌خۆ و خۆ بژیو(خود بسنده‌) بێ؟ یانی نه‌توانێ وڵامی زۆر پرسیار له‌ ده‌روونی خۆی‎دا بداته‌وه‌ و بۆ وڵام دانه‌وه‌ به‌ زۆر شت، مه‌جبوور بین بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر بارودۆخی تایبه‌تی ده‌ره‌وه‌ی چیرۆکه‌که‌؟ وه‌ک ئاماژه‌ کرا‌ به‌ بڕوای من ئه‌و بارودۆخه‌ تایبه‌ته‌ له‌ چیرۆکه‌که‌دا نه‌نوێندراوه‌ و نیشان نه‌دراوه‌، یان لانی‎که‌م هێما و ئاماژه‌کانی چیرۆک، ده‌ره‌قه‌تی ساز کردنی ئه‌و فه‌زا و به‌ستێن و زه‌مینه‌یه‌ نه‌هاتوون که‌ روودانی ئه‌و رووداو و باسانه‌ تێی‎دا ئاسایی بێ. چیرۆک پێویسته‌ به‌ مه‌نتقێکی تایبه‌ته‌وه جیهانێکی تایبه‌ت بۆ خۆی ساز بکا؛ به‌ جۆرێک که‌ هه‌موو شتێکی به‌ خۆیه‌وه‌ بێ و مه‌جبوور نه‌بین بی‎لکێنین به‌ شتی دیکه‌وه‌؛ واته خۆ بژیو و خۆ به‌ڕێوه‌به‌ر بێ. ئه‌وه‌ به‌ مانای نیه‌‌کردن و نکووڵی له‌ سپی خوێنی و توێژه‌ نادیاره‌کانی ژێره‌وه‌ی ده‌ق نی‎یه‌؛ چونکوو سپی‎خوێنی(سفیدخوانی) و خوێندنه‌وه‌ی توێژه‌ نادیار و نه‌نووسراوه‌کانی ژێره‌وه‌ی ده‌قیش ده‌بێ له‌ مل‎ملانێ و دیالۆگی نێوان ده‌ق و خوێنه‌ردا ساز ببێ؛ یانی ده‌بێ ده‌ق ئه‌و هه‌ودایه‌ بدا به‌ ده‌سته‌وه‌ و هه‌ست و بیری خوێنه‌ر بکێشێته‌ ناخ و قووڵایی‎یه‌ نادیاره‌کانی خۆی‎ و خوێنه‌ریش ده‌بێ ئه‌وه‌نده‌ بوێر و به‌پرسیار(کنجکاو)بێ که‌ به‌ دوای هه‌وداکان‎دا هه‌موو قوژبن و سووچه‌ مه‌ترسی‎دار و تاریک و پێچه‌ڵاوپێچه‌کان بگه‌ڕێ.

‌   ئه‌وه‌ راسته‌ که‌ نووسه‌ر‌ بۆ خۆش کردنی فه‌زا و گێڕانه‌وه‌ی رووداو و داڕشتنی که‌سایه‌تی و... پێویسته‌ ده‌ست به‌ وشه‌وه‌ بگرێ و به‌ که‌م‎ترین وشه‌ و ئاماژه‌ و هێما و وێنه،‌ زۆرترین کار بکا؛ بێ‎لایه‌نیی نووسه‌ر و ئیدئۆلۆژیک نه‌بوون و درێژ دادڕی نه‌کردن و هێشتنه‌وه‌ی به‌شه‌ سپی‎یه‌کان بۆ زه‌ینی خوێنه‌ر و خوڵقاندنی توێژه‌ نادیاره‌کانی ژێر ده‌ق، هه‌مووی ئه‌وانه‌ بایه‌خه‌ باشه‌کانی چیرۆکی سه‌رده‌من که‌ له‌م چیرۆکه‌دا ده‌بیندرێن و ره‌چاو کراون؛ به‌ڵام ئایا له‌م چیرۆکه‌دا‌ به‌ بێ یارمه‌تی وه‌رگرتن له‌ ناسیاویی و زانیاری‎یه‌کانی زه‌ینی خوێنه‌ر، ئاماژه‌ و وێنه‌ و هێماکان‌ به‌ ته‌نیا ده‌توانن ئه‌و فه‌زا و بارودۆخه‌ وێنا بکه‌ن و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ نیشان بده‌ن و وڵام‎ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو پرسیاره‌کانی خوێنه‌ران بن؟ ئایا به‌ بێ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر ئه‌و ده‌سه‌ڵات و سیسته‌مه‌ بناسێ و زانیاری له‌باره‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵگا و بارودۆخ و که‌سایه‌تیانه‌وه‌‌ هه‌بێ، ده‌توانێ به‌ ئاماژه‌ و به‌ توێژه‌کانی ژێر ده‌ق و سپی خوێندنه‌وه‌، به‌وه‌ بگا که‌ ئه‌و که‌سایه‌تی‎یه‌ چ گرفتێکی هه‌یه‌ و ناکۆکی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات چی‎یه‌ و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ چۆن و چی‎یه‌؟ ئایا "تریفه‌" بۆ ئه‌و خوێنه‌رانه‌ش که‌ له‌و بارودۆخه‌دا نه‌ژیاون و نای‎ناسن هه‌ر خۆ بژیو و سه‌ربه‌خۆیه‌ و ده‌توانێ وڵام‎ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو گرفت و پرسیاره‌کان بێ؟

   ‌به‌ گشتی و به‌ روونی من پێم‎وانیه که‌ ئه‌م چیرۆکه‌ له‌ ئاستی ته‌رح و گه‌ڵاڵه‌دا مابێته‌وه‌، به‌ڵام پێشم‎وایه‌ که‌ فه‌زای گشتیی چیرۆکه‌که‌ هێندێک شتی که‌مه‌ و جێگای ده‌ست تێ‎وه‌ردان و کار کردنی ماوه‌؛ هه‌ڵبه‌ت به‌ هۆی ئه‌وه‌ی سووژه‌ و بابه‌تی چیرۆکه‌که‌ وه‌ک ئاماژه‌ کرا سیاسی - کۆمه‌ڵایه‌تی‎یه‌، خۆش کردنی به‌ستێن و فه‌زای پێویست، نابێ به‌ نرخی شوعار دان و ئیدئۆلۆژیک بوون و لایه‌ن‎گرانه‌ نووسین ته‌واو ببێ. ئاشکرایه‌ به‌‌ راده‌ی خۆش کردن و دابین کردنی فه‌زا و ئه‌تمۆسفێری پێویست، که‌سایه‌تی چیرۆکه‌که‌ش زیاتر هه‌لیان بۆ ده‌ره‌خسێ و باش‎تر دادڕێژرێن و کامڵ‎تر له‌ کڵ دێنه‌ ده‌ر؛ فه‌زای که‌م و(ناکافی) و به‌رته‌نگ و به‌ستێنی خۆش نه‌کراو، ده‌ره‌تان له‌ گه‌شه‌ کردنی ئاسایی به‌سه‌رهات و که‌سایه‌تی و رووداوه‌کانیش ده‌گرێ...

   هیوای سه‌رکه‌وتن بۆ کاک سلێمانی خۆشه‌ویست ده‌خوازم.

 

 

تاهیر حامیدی:

چیرۆکی "تریفه‌" باسێکی زیندووی هێناوه‌ته‌ گۆڕێ. زیندوو به‌و مانایه‌ی، ئه‌و رووداوانه‌ی وا بوونه‌ته‌ پێخۆری نووسین زۆر لێمان نزیکن. هه‌رچه‌ند ناخی رووداوه‌که‌ یانی ئه‌و جۆره‌ رێ‎پێوان ساز کردنه‌ به‌ درێژایی چه‌ند ده‌یه‌ له‌ کۆمه‌ڵی ئێمه‌دا ده‌بیندرێ و بۆ هه‌موو که‌سێک بۆ‌ته‌ رووداوێکی ئاشنا‌.

   ناوه‌رۆکی چیرۆک باسێکی سیاسی- کۆمه‌ڵایه‌تی له‌خۆ گرتووه‌ به‌ڵام وه‌ک خاڵێکی به‌هێز، نووسه‌ر توانیویه‌تی خۆی له‌ دروشم‏دان بپارێزێ. که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆک پیاوێکی کارمه‌ندی ده‌وڵه‌ته‌ وا دژ به‌ ره‌وتی زاڵ به‌سه‌ر به‌ڕێوه‌چوونی ئاکاره‌ فه‌رمی‎یه‌کانی ده‌زگای ئیداری هه‌ڵوێستی گرتووه‌. ئه‌و ئاکاره‌ دژه‌ باوانه‌ی ئه‌و بریتین له‌: 1- له‌ رۆژی به‌ڕێوه‌ چوونی رێ‎پێوان و کاروباری کۆکردنه‌وه‌ی منداڵانی قوتابخانه‌دا پێیان ده‌نوێنێ، منداڵه‌کانی نه‌خۆش که‌وتوون و ناهێڵێ بچن بۆ ئه‌و کۆبوونه‌وانه‌ 2- خۆی ناخاته‌ نێو ئه‌و رێک خراوانه‌ی وا باو بووه‌ و هه‌مووی کارمه‌نده‌کانی ده‌وڵه‌ت بۆ ناوێکیش بێت فۆڕمێکی بۆ پڕ ده‌که‌نه‌وه‌ و به‌ قه‌رار، داهاتووی خۆیان و منداڵه‌کانیان به‌ به‌ش‎داری نه‌کردن له‌و رێکخراوه‌ میلیشیایه‌دا تووشی کێشه‌ ناکه‌ن. ئه‌م له‌ به‌ش‎داری کردن هیچ، ته‌نانه‌ت له‌ پڕکردنه‌وه‌ی فۆڕمه‌کانیشیان خۆی ده‌بوێرێ. 3- ناهێڵێ تریفه‌ بۆ بۆنه‌کان ئینشا بنووسێ. ناهێڵێ له‌ کێ‎بڕکێ‎کان‎دا به‌ش‎داری بکات. هه‌ر به‌و هۆیه‌‌شه‌وه‌ "کۆمار"ی کوڕی له‌ دانیشگا وه‌رنه‌گیراوه‌. 4. خۆشی له‌ رێ‎پێوان‎دا به‌شداری ناکات.

   کورت‎بڕی و زمانی ره‌مزی چیرۆک بۆ‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی شی‎کاری له‌سه‌ر بکرێت و له‌وانه‌شه‌ له‌ زۆر جێگادا شی‎کردنه‌وه‌کان له‌ یه‌ک نه‌چن و هه‌ڵوێستێکی جۆراوجۆر بگرن. نووسه‌ر به‌و کورت‎بڕیه‌ خاڵێکی به‌هێزی بۆ چیرۆکه‌که‌ ته‌رخان کردووه‌ هه‌تا خوێنه‌ر له‌ جه‌غزێکی به‌رین‎تردا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق بکات. به‌ڵام له‌ بڕێک جێگا پێویست بوو بڕێک زیاتر تیشک بخاته‌ سه‌ر که‌سایه‌تی‎یه‌ لاوه‌کی‎یه‌کان و تۆزی وه‌هم له‌ روخساریان داماڵێ. بۆ وێنه‌ له‌ له‌ شوێنێک‎دا ده‌ڵێ: "ئه‌و كچۆڵانه‌ی پلاكاردی پڕ له‌ داخوازی مردنیان هه‌ڵ‎گرتووه‌ قیژه‌یان به‌ دڵی مامۆستاكانیان ده‌رنایه‌ و، چی‎دی ده‌ست و په‌نجه‌یان گه‌رم نین". که‌سایه‌تی مامۆستاکان ده‌بوایه‌ زۆرتر ده‌ربکه‌وتایێ. ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر راسته‌وخۆ له‌سه‌ر باسی سه‌ره‌کی ده‌قه‌که‌ بیر و بڕوای مامۆستاکان لێک بداته‌‌وه‌ ده‌بێ پێملی ئه‌و حوکمه‌ ببین که‌ سه‌رجه‌می مامۆستاکانی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دام و ده‌زگای پڕوپاگه‌نده‌ن که‌چی له‌ واقیعی کۆمه‌ڵگای ئێستادا وا نیه‌!!! ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یێکی به‌رچاوه‌ که‌ ره‌ش یان سپی له‌ هه‌ر چینێکی کۆمه‌ڵگای ئێستا بڕوانین. هه‌ر به‌و جۆره‌ی خودی چیرۆک ره‌ش یان سپی له‌ رووداوه‌که‌ی نه‌ڕوانیوه‌؛ لێره‌ش‎دا ده‌بوو خۆی به‌و حوکمه‌ قه‌تعیه‌وه‌ نه‌به‌ستبایه‌ته‌وه‌. به‌ واتایێکی دیکه‌ مامۆستاکانیشی به‌ ته‌واوی خستۆته‌ نێو جه‌غزی دام و ده‌زگای ده‌سه‌ڵات.

   وه‌ک پێشتر باسمان کرد ره‌ش یان سپی نه‌بینینی که‌سایه‌تی‎یه‌کان وه‌ک خاڵێکی به‌هێزی چیرۆک وایه‌. نووسه‌ر نه‌یهێشتووه‌ که‌سایه‌تیی سه‌ره‌کی چیرۆک وه‌ک قاره‌مانی حه‌کایه‌ته‌ که‌وناراکان بکه‌وێته‌ نێو خه‌رمانه‌یێک له‌ بێ نوقسانی؛ لێره‌دا هاتووه‌ باوک و منداڵه‌که‌ی خۆیی وه‌ک دوو به‌ره‌ له‌ په‌نای یه‌ک داناوه‌ و له‌ نێوان به‌راورد کردنی روانگه‌ی ئه‌و دووانه‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ته‌که‌ ره‌شایی و سپیایی‎یه‌کانی هه‌ر دووکیانی پێکه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندووه‌. له‌ پێش دووکانی ماسی فرۆشتن‎دا به‌ره‌ی پێشوو به‌ شوێن ماسی مردوودا ده‌گه‌ڕێ و زه‌ینی لای مردوویی که‌ش و هه‌واکه‌یه‌، به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ری ئه‌ودا تریفه‌ی کچی وه‌ک نوێنه‌ری به‌ره‌ی تازه‌ بیری لای ماسی زیندوو و ژیانه‌. له‌ لایێکی دیکه‌وه‌ رێگای بۆ خوێنه‌ر کردۆته‌وه‌ که‌ پرسیار بکات: ئه‌رێ بڵێی ئاکاری ئه‌و پیاوه‌ بۆ به‌رگری کردن له‌ منداڵه‌کانی و ره‌ش کردنی داهاتوویان له‌ ره‌هه‌ندی تێ‎ڕوانینی خۆی بۆ باته‌که‌ کارێکی دروست بێت؟ بڵێی خۆشی هه‌ر رۆڵی ده‌سه‌ڵاتی له‌ ماڵی خۆیان‎دا نه‌بێ؟ ده‌سه‌ڵاتێک وا به‌ بۆنه‌ی سه‌ره‌ڕۆیی خۆیه‌وه‌ له‌ سه‌ر پڕ نه‌کردنه‌وه‌ی فۆڕمێک به‌رگریی له‌ زانکۆ چوونی لاوێک ده‌کات و داهاتووی ده‌فه‌وتێنێ، خۆ ئه‌و باوکه‌ش بۆته‌ نمووده‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر منداڵه‌کانی خۆی‎دا و بۆ گه‌یشتن به‌ ئارمانجه‌کانی سه‌ره‌تی لاوی خۆی خه‌ریکه‌ داهاتووی منداڵه‌کانی خۆی له‌ سه‌ر پڕ‌کردنه‌وه‌ی فۆڕمێک ده‌فه‌وتێنێ؛ به‌ڵام ئه‌م‎جار به‌ له‌ون و شێوازێکی دیکه‌وه‌.

   له‌ کۆتایی‎دا کوتنی بابه‌تێکی دیکه‌ش به‌ پێویست ده‌زانم: ئه‌و هه‌ڵس‏وکه‌وته‌ی وا نووسه‌ر له‌گه‌ڵ نیشانه‌کان له‌ نێو ده‌ق‎دا کردوویه‌تی ده‌بێ به‌ وردبینی و له‌ رووی مه‌نتیقه‌وه‌ بووبێت. لێره‌دا دوو نیشانه‌ی به‌رچاو وا گرینگایه‌تیێکی ئه‌وتۆیان هه‌یه‌ بۆ کردنه‌وه‌ی ده‌ق و لێک‎دانه‌وه‌، گیوومه‌ ( " " ) و ته‌قه‌ڵه‌ (-). له‌ رێی دانانی ئه‌و دوو نیشانه‌وه‌ ده‌بێ رسته‌کان بووبێتن به‌ سێ جۆر رسته‌. 1- ئه‌وانه‌ی وا بێ نیشانه‌ن، ده‌بوایه‌ بریتی بن له‌و رستانه‌ی وا تاک‎بێژی که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆکیان له‌ خۆ گرتووه‌ و هه‌رواشه‌. یان ده‌توانین بڵێین له‌ زه‌ین و ده‌روونی که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆک‎دا راده‌بوورن و زۆریان سه‌باره‌ت به‌ کاتێکن له‌ رابوردوودا. 2- ئه‌و رستانه‌ی وا ته‌قه‌ڵیان (-) له‌ به‌رده‌م‎دا دانراوه‌ و ده‌بوایه‌ بریتی بن له‌و رستانه‌ی وا وه‌ک وت‎ووێژ وان، یان وڵامی باوکه‌‌یه‌ به‌ منداڵه‌که‌ی. 3- ئه‌و رستانه‌ی وا له‌ نێو گیوومه‌دان و ده‌نگی ئه‌وانه‌ی تێدا ده‌بیسرێت وا له‌ ده‌ره‌وه‌ی جه‌غزی باوک و کچه‌که‌دان و زیاتر بیره‌وه‌ری‎یه‌کن و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ رابوردوو. هه‌مووی ئه‌وانه‌ له‌ ده‌نگێک‎دا هاوبه‌شن و ئه‌ویش ده‌نگی که‌سانێک ده‌ده‌ن وا خه‌ریکی لێ‎پرسینه‌وه‌ و گیر و گازن.

   له‌ بڕێک جێگادا سه‌ر له‌ خوێنه‌ر ده‌شێوێ و له‌وانه‌یه‌ ئه‌و مه‌نتیقه‌ پچڕابێ. بۆ وێنه‌ له‌و رسته‌یه‌دا وا ده‌ڵێت: " ـ بۆ مل‎پێچه‌كه‌ت نه‌هێناوه‌؟ بڵێ نه‌ساغ بووم. درۆ نییه‌. ئه‌دی سه‌رمات نه‌بووه‌؟" به‌ دانانی ئه‌و نیشانه‌ی ته‌قه‌ڵه‌ی سه‌ره‌تای رسته‌ واده‌زانی وت‎ووێژێکی نێوان باوک و کچه‌که‌یه‌تی یان وڵامی پرسیارێکی منداڵه‌که‌یه‌ به‌ڵام بێژه‌ره‌که‌ی ده‌نگی هیچیانی لێوه‌ نایه‌ و زۆر نامۆیه‌!
   له‌ جێگایه‌کی دیکه‌دا وا ده‌ڵێ: " "فۆرمه‌كه‌ پڕ ناكه‌یه‌وه‌؟ نایه‌ی بۆ رێ‎پێوان؟ زیاده‌ مووچه‌...؟ تۆ وه‌ته‌نی خۆت خۆش ناوێ؟

   بڵندگۆكان نه‌ڕه‌یان نایه‌. كفن‎پۆشه‌كان ئیتر كفنیان له‌ به‌ردا نییه‌. له‌به‌ر ئاپۆره‌ من و تریفه‌ چیدی ماسی‎یه‌كانمان لێ دیار نین. ئێستا ئیدی ماسی‎یه‌كان پشوویان سوار نییه‌."   دانانی گیوومه‌ دوو رسته‌ی جۆراوجۆری پێکه‌وه‌ به‌ستۆته‌وه‌. له‌ رسته‌ی هه‌وه‌ڵی نێو گیوومه‌که‌دا قانوونه‌که‌ی سه‌رێ وه‌دی دێت و ده‌نگی پرسیارکه‌رێک ده‌دات به‌ڵام له‌ رسته‌ی دوایی‎دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و تاک‎بێژیه‌ی وا که‌سایه‌تی سه‌ره‌کی چیرۆک له‌ هه‌وه‌ڵه‌وه‌ هه‌تا ئاخر بێ نیشانه‌ ده‌نگی خۆی له‌ ده‌نگه‌کانی دیکه‌ جیا ده‌کرده‌وه‌. مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی بڵێین ئه‌و نیشانه‌ی گیوومه‌ی ئاخره‌ په‌ڕیوه‌ته‌ خوارێ و ده‌بوایه‌ له‌ کۆتایی رسته‌ی هه‌وه‌ڵ‎دا دابنرایه‌.
   به‌بۆنه‌ی کورت‎بڕی و قرتاندنی زۆر یه‌ک له‌ رووداوه‌کان؛ نیشانه‌کان رۆڵی سه‌ره‌کیان له‌ ده‌ق‏دا هه‌یه‌ و یارمه‌تی‎ده‌ری خوێنه‌رن بۆ کردنه‌وه‌ی گرێکان. به‌سه‌ر ئه‌و هه‌موو کورت‏بڕی و هه‌ڵ‏چۆڕاندنانه‌دا نووسه‌ر توانیویه‌تی په‌یوه‌ندیێکی ده‌روونی له نێوان خوێنه‌ر و که‌سایه‌تیه‌کانی چیرۆک‏دا ساز بکات و هه‌ست به‌ ئاشنایی‏یه‌کی ئه‌وتۆ ده‌که‌ی. وه‌ک هه‌وه‌ڵ‏جار که‌ چیرۆکێکی ئه‌م نووسه‌ره‌م خوێندبێته‌وه‌؛ "تریفه"‌م پێ کارێکی سه‌رکه‌وتوو بوو.

 

 بریا کاکه‌سووری:

له‌ یه‌که‌م خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م چیرۆکه‌دا‌ ده‌رده‌که‌وێ کاروداڕشتن و ته‌واوکردنی هی وه‌ستایه‌کی به‌ئه‌زموون و کارامه‌یه‌. ئه‌و به‌ که‌مترین وشه‌ و دێڕ، له‌ رۆژێکی تایبه‌تی شارێک، تابڵۆیه‌کی ته‌واو و باڵانوێنی کێشاوه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌شی په‌یوه‌ند داوه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌روونی که‌سایه‌تی چیرۆکه‌که‌. به‌ڵام له‌ به‌شی سپی و نه‌نووسراوی ئه‌و چیرۆکه‌دا که‌ نووسه‌ر به‌ جێی هێشتووه‌ و خستوویه‌ته‌ پای خوێنه‌ر، ره‌نگه‌ هێندێک قسه‌ ولێکدانه‌وه‌ هه‌بێ.

   بگێڕه‌وه‌ و ناوه‌ندی رووداوه‌کان، کارمه‌ندێکی ته‌مه‌ن ده‌وروبه‌ری په‌نجا ساڵه‌، که‌ له‌و پیاوانه‌یه‌ زۆر سه‌ربزێو و چاونه‌ترسه‌ و راحه‌ت له‌گه‌ڵ پیاوانی پاوانخوازی ده‌سه‌ڵات له‌ شاره‌که‌ی ململانێ‎ده‌کا. منداڵه‌کانی نانێرێ بۆ خۆپیشاندان و ناهێڵێ فۆڕم پڕکه‌نه‌وه‌ و به‌رده‌وامیش سه‌رکۆنه‌ده‌کرێ: "تۆ نیگه‌رانی داهاتووی منداڵه‌كانی خۆت نیت. تۆ به‌ ته‌نیا چت پێ‎ناكرێ. ئێمه‌ش وه‌ك تۆ ئه‌و وه‌زعه‌مان به‌ دڵ نییه‌. به‌ڵام بایی ئه‌وه‌نده‌ ئاقڵین خۆمان نه‌كه‌ینه‌ گای قه‌شان. خۆ به‌ پڕكردنه‌وه‌ی فۆڕمێك لێمان كه‌م نابێ." به‌ڵام هیچ ناو و نیشانه‌یه‌ک یان هیچ پیناسه‌یه‌کی سوننه‌تی نییه بۆ ته‌وسیفی ئه‌و که‌سه‌. ئه‌و له‌ سێ قۆڵه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئێمه‌ قسه‌ ده‌کا و چیرۆکه‌که‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌؛ یه‌که‌میان راسته‌وخۆ له‌ باره‌ی شه‌قامه‌که‌ و مانۆڕی کفن‎پۆشه‌کان، دووهه‌م به‌ دیالۆگ و جواب‎دانه‌وه‌ی کچه‌که‌ی‌؛ سێهه‌م گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ دواوه‌ و باسی کێشه‌کانی رابردووی و په‌یوه‌ندی ئه‌م رۆژه‌ و هه‌موو ژیانی خۆی له‌ ناو بنه‌ماڵه‌ و له‌گه‌ڵ هاوکارانی. باسی سه‌ره‌کی بۆ ئه‌و په‌یوه‌ندی ئه‌و ماسی‎یانه‌یه‌‌ له‌گه‌ڵ زه‌ینی کچه‌که‌یی و په‌یوه‌ندی زه‌ینی خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌و رۆژه‌تایبه‌ته‌یه‌؛ دوایه‌ش‌ په‌یوه‌ندی کۆتایی نیوان ئه‌ودووانه‌یه‌‌. ماسی‎یه‌کان لێره‌ نیشانه‌ی پاکی و بێ‎تاوانی و بێ‎ده‌سه‌ڵاتین و زه‌ینی ئه‌و منداڵه‌ش به‌ پاکی‎یه‌وه‌ بیر له‌و بێ‎تاوانی‎یه‌ ده‌کاته‌وه‌. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌ خۆی بیر له‌ تاوانه‌کان ده‌کاته‌وه‌. بیر له‌و هه‌موو بێ‎ره‌حمی و بێ‎به‌زه‌یی و دل‎ڕه‌شیه‌ ده‌کاته‌وه‌ وا دیویه‌ و به‌ سه‌ری هاتووه‌، بیر له‌و هه‌موو سووکی و چرووکی‎یه‌ ده‌کاته‌وه‌ وا له‌ ده‌ورووبه‌رین. ئه‌و ده‌ڵێی له‌وناوه‌دا ئه‌و هاوکاره‌ ترسه‌نۆکه‌ ده‌بینێ وا قه‌ت له‌ سه‌رکۆنه‌کردنی ماندوو نابێ: خۆی نه‌بوو؟ ئه‌و هاوكاره‌ی هه‌رگیز له‌ سه‌ركۆنه‌كردنم ماندوو نابێت: "كۆمارت له‌ دانیشگا وه‌رنه‌گیرا. تریفه‌ت بۆ بۆنه‌كان ئینشا نانووسێ. له‌ موسابه‌قات­دا به‌شداری ناكه‌ن. نایه‌ڵی بێنه‌ ده‌وره‌ی ئاماده‌گی به‌رگری. نایه‌نه‌ رێ­پێوان. تاسه‌ر خاوه‌نی سه‌ری خۆت نابی."

   ئه‌و له‌گه‌ڵ کچه‌که‌ی گه‌یشتوونه‌ته‌ لای ماسی‎فرۆشێک و له‌ قسه‌کردنی پێکه‌وه‌دا ده‌یگه‌یه‌نێ که‌ ئه‌م ماسی‎یانه هی ناو شووشه‌ نین. له‌و به‌شه‌دا زۆر به‌جێ و هونه‌رمه‌ندانه‌ به‌ جوابه‌کان‎دا ده‌گه‌یه‌نێ که‌ پرسیاره‌کانیش چی بوون. مه‌سه‌له‌ن خه‌ڵک ئێستا ماسی زیندوو ده‌خۆن، ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌ش نه‌یانگرتایه‌ن راوچی‎یه‌کی دی ده‌یگرتن. ته‌نیا جارێ نه‌بێ پرسیاری منداڵه‌که‌ نایه‌ته‌ گوێ، ئه‌ویش ده‌ڵێ: "بابه‌ بۆچی ئه‌و كابرایه‌ به‌ ئاوه‌وه‌ نه‌ی‎بردنه‌وه‌؟ تا ده‌گه‌نه‌وه‌ ماڵێ نامرن؟"

   به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌م چیرۆکه‌ هه‌روا ناچێته‌ پێشێ، له‌ زۆرجێگا زۆرشت ده‌که‌وێته‌ روو و ئه‌وه‌ له‌ هونه‌ری‎بوونی ئه‌و کاره‌ که‌م ده‌کاته‌وه‌. ئێمه‌ لێره‌دا ناتوانین ئه‌مه‌ بشارینه‌وه‌ که‌ به‌ ئاشکرا باسی ده‌سه‌ڵاتێکی تووتالیتێر و مانۆڕباز ده‌کرێ. ئه‌و ته‌نانه‌ت باسی به‌فر و ئه‌و مانگه‌ ده‌کا که‌ قسه‌ی تێ‎دانییه کامه‌ مانگه‌. ئه‌و به‌داخه‌وه‌ وه‌ک کفن‎پۆشه‌کان ده‌نگ‎هه‌ڵدێنێ و خۆشی ده‌که‌وێته‌ شوعاردان.‌ باسی فۆڕم‎پڕکردنه‌وه‌ و داهاتووی منداڵه‌کان‌ و به‌شداری نه‌کردن له‌و بی‎بی‎جان‎خانم و هات‎وهووته‌ زۆر ئاشکرا و شوعارییه‌. ته‌نانه‌ت ئالێره‌دا" ئه‌و كچۆڵانه‌ی پلاكاردی پڕ له‌ داخوازی مردنیان هه‌ڵگرتووه‌ قیژه‌یان به‌ دڵی مامۆستاكانیان ده‌رنایه‌ و، چیدی ده‌ست و په‌نجه‌یان گه‌رم نین." ده‌گاته‌ روانینێکی بێ‎ره‌حمانه‌ به‌ هه‌موو مامۆستایه‌ک و واده‌نوێنێ که‌ هه‌موو مامۆستاکانیان داخوازی هه‌ڵگرتنی ئه‌م پلاکارده‌ پیس و پڕ له‌ سووکایه‌تی به‌وان و به‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تین. یانی ئه‌وان هیلاک بوون و ئه‌وجۆره‌ی مامۆستاکانیان ده‌یانه‌وێ ناتوانن بقیژێنن و ده‌سیان توانایی و هێزی هه‌وه‌ڵی نه‌ماوه‌. به‌ڵام کۆتایی ئه‌م چیرۆکه‌ زۆر خۆش و ته‌واو ته‌واو داپۆشراو و له‌ژێر په‌رده‌دایه‌ و ره‌نگه‌ زۆریه‌ک له‌ که‌م‎وکووڕیه‌کانی دیکه‌ی داپۆشیوه‌.

   ئه‌م جۆره‌ ئه‌ده‌بیاته‌ش بۆ هه‌موومان زۆر ئاشنا و نزیکه‌ و بۆ وێنه‌ زۆر به‌رهه‌مه‌کانی میلان کۆندڕا له‌م جۆره‌ن. یان دوایین رۆمانێک که‌ من خوێندوومه‌ته‌وه‌ "ته‌نیایی پڕ له‌ هه‌را و هوریا" ی نووسه‌ری به‌ناوبانگی هاوشاریی میلان کۆندڕا، بهۆمیل هه‌ڕاباڵ که‌ ته‌واو ئه‌ده‌بیاتێکی سیاسی و له‌و جۆره‌یه‌. دووهه‌مین رۆمانیش که‌ له‌ ته‌واوکردنی‎دام، "وڵاتی هه‌ڵووچه‌ سه‌وزه‌کان" هی خانمی هێرتا مولێره‌، دیسان هه‌ر له‌و جۆره‌‌ ئه‌ده‌بیاته‌یه‌ که‌ باسه‌که‌یان دوور و درێژه‌. نموونه‌یه‌کی نزیکتر، ئه‌گه‌ر ته‌ماشای به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌م ساڵانه‌ی هوشه‌نگی گوڵشیری بکه‌ین بڵێی له‌ کام په‌ڕی دابێ که‌ به‌ جۆرێک ئه‌م په‌یامی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌م ده‌رده‌ ناخۆش و نامرۆڤانه‌ی- منداڵه‌کان به‌ جێگای ئه‌وه‌ی فێری سه‌ربه‌ستی و ئینسان‎بوون و ... زیاده‌ له‌ هه‌موو به‌رگێکی جوان و رازاوه‌ی مرۆڤایه‌تی بییانکه‌ین به‌ داوه‌ڵ و مانۆڕیان پێ‎بده‌ین- تێ‎دانه‌بێ؟ و به‌ جۆرێک ئه‌وانه‌ی نه‌گه‌یاندبێ؟

   له‌ ئاخری‎ ئه‌و چیرۆکه‌دا من پرسیارێکم بۆ هاته‌ پێشێ که‌ هیوادارم دۆستانی دیکه‌ له‌ سه‌ری بدوێن و ئه‌گه‌ر بکرێ منیش جوابێکم وه‌ده‌س بکه‌وێ؛ پرسیاره‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا چیرۆکی تریفه‌ گه‌یشتۆته‌ چیرۆکێکی ته‌واو یان له‌ حاڵه‌تی گه‌ڵاڵه‌(طرح) دا ماوته‌وه‌؟ ‌  ‌  

   

  مریه‌م قازی:

زۆر جوان بوو. پرۆسه‌ی چیرۆک له مه‌ودای رێ‎پێوانێکی جه‌ماوه‌ری و بۆچوونه‌کانی که‌سێک که به لاوه له ته‌نیشت ماسی فرۆشێک سه‌یری ئه‌م خۆ پیشان‎دانه ده‌کات و ده‌یه‌وێ هێندێک شت له‌م پێیه‌دا شی بکاته‌وه - داڕێژراوه. ده‌سه‌ڵاتی چیرۆک له دیالۆگێکی زۆر راستی‎نوێن دایه، نێوان تریفه و باوکی که ئه‌زقه‌زا راوی داستانیشه و ئه‌م دیالۆگه له هه‌ر شوێنێک که پێویست بێ به‌ڕێوه ده‌چێ و ته‌نانه‌ت راویش وه‌لا ده‌نێ.

    ئه‌م چه‌شنه چیرۆکانه نووسه‌رێکی باڵاده‌ستی پێویسته و متمانه به کاراکتێر و ئه‌سپاردنی کاره‌کان به ده‌ست ئه‌وان هه‌ر ئه‌و توانا و دڵنیایی‎یه‌ی چیروکنووسه له کاره‌که‌ی خۆی‎دا. خۆبواردنی چیرۆک‎نووس له شی‎کردنه‌وه‌ی پرکه به پرکه‌ش هه‌ر به‌ڵگه‌ی ئه‌م ره‌وته باشه‌ی نووسه‌ره: (نا کچم ماسییه‌کان تینوویان نییه...) کت‎وپڕ پرسیاری پێش ئه‌م وڵامه له زه‌ینی خوێنه‌ردا ته‌رازوو ده‌کاته‌وه. نووسه‌ر حه‌ول ده‌دا ده‌ست‎کرد بوونی ئه‌م خۆ پیشان‎دان و روون‎کردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی و رابیته‌ی عیلله‌ت و مه‌علولی‎یه‌ وه‌ک هۆکاری ئه‌م هه‌ڵوێسته و له هه‌موان به لای من جوان‎تر ئه‌م چه‌ند وشه‌یه :( ..پلاکاردی پرله داخوازی مردنیان..) که ئه‌وپه‌ڕی کاره‌ساته‌که‌یه: ژیانی تاقمێک له مردنی تاقمێکی‎تر دا ده‌ست بدا! و کفنیان به نیشانه‌ی ئاماده بوون بۆ ئه‌م مراندنه له به‌ردایه. به‌ڵام له کۆتایی چیرۆک ده‌رئه‌که‌وێ که له وه‌ها ره‌وتێک‎دا بۆی نی‎یه که‌س بژی و هه موو تێدا ده‌چن.

    نووسه‌ر به تێ‎وه‌ردانی خوێنه‌ر له هه‌ڵ‎گرتنه‌وه‌ی ژێر ده‌قی نووسراوه‌که توانیبووی مه‌به‌ست بگه‌یه‌نێ و پێویستی به وتار دانی هاوکاره‌که‌ی نه‌بوو به بڕوای من:(تو نیگه‌رانی داهاتووی...)

   کوتایی چیروک به راستی دڵ‎ته‌زین و جوانه و نه‌تیجه‌ی ئه‌خلاقی چیروکه‌که‌یه‌. ده‌ست خۆش براکه‌م