کۆڕی خوێندنهوهی فاوست به بهشداری ئهم بهڕێزانه بهڕێوه چوو : جهماڵ خوسرهوی ، سولهیمان عهبدولرهحیم زاده ، عومهر خزرنژاد ...
فاوست ؛ گۆته
جهماڵ خوسرهوی:
مارشال بێرمهن له کتێبی ئهزموونی مۆدێرنیتهدا پێی وایه که فاوستی گۆته بریتییه له سێ ئیستیحاله، یهكهمیان فاوست له وهتاغێك دانیشتووه، وهتاغێك كه پڕه له كتێب، تهریک و گۆشهگیر له تهنیایی خۆی دایه و له خهڵک دوره پهرێزه، به تهمای خۆکوژییه و له کاتێکی وههادا ورده ورده مێفیستۆ وهدیار دهکهوێ ، مێفیستۆفیلس شهیتانه و جۆرێک مامهڵهی تازه به فاوست پێشنیار دهكا و فاوست کاتێک دوای ئهوه پێ دهنێته دنیایهكی نوێ ئیستیحالهی دووههم دهست پێدهكا .
بهشی دووههمی ئهو شانۆنامهیه ئیستیحالهی عاشقبوونی فاوسته، فاوست كه تهنیا ماوهتهوه و لهو دیوه دایه، دهڵێ من دروسته به ههموو شتێك گهیشتوم نێو بهدهرهوهم و ههموو کهس دهمناسێ ، بهڵام ئهوانه ئهو شتانه نین كه لهززهت و خۆشی بهمن بدهن ، شادم كهن، سهرمهستم كهن ؛ ئهوهش چهندین جار دووپات دهكاتهوه ، تهنانهت دهڵێ: "تۆ ئهسڵهن نازانی، نافامی كه ئهمن، له فكری لهززهت و خۆشیدا نیم ." فاوستی گۆته له قۆناخی ههوهڵدا خهیاڵی و خولیاییه، که درێمێری (Dreamer) پێ دهگوترێ .
ئهو قۆناخه ڕاست وهک ئهوه وایه که مێعمارێكی گۆتیك تهرسیمی کردبێ ، زۆر سهمبولیكه و نیشان دهدا ئهو دنیایهی كه فاوستی تێدایه، دنیایهكی یهك دهستی فێئۆدالییه كه لهودا قهتیس بوون و ڕاوهستان ههیه ، حهرهكهت و بزووتن و جۆراوجۆریی نییه .
فاوست ڕوو به سروشت ئاوا دهست پێدهکا : من چۆن بتوانم تۆ وهدهست بێنم؟! چۆن بتوانم سهرچاوهی ژیان و گهشه کردن و جووڵانهوه له تۆ وهربگرم و گیانێکی تازه وهبهر ژینی خۆم بێنم؟! فاوست كه لهو دنیا زهینییهی خۆیدا به نیازی خوكوژییه گۆته به زهنگی كلیسا نهجاتی دهدا ، دوایه باسی ئهوه دهكهین كه ئهوه تێمێكی مهسیحی ههیه یا نا؟ دهڵێ وا ههست دهكهم كه دنیای منداڵیم وهبیر دێتهوه ، دنیایهك كه لهودا ئارهزو و عیشق و ئهوانه بووه ، ڕاست ئهو بهشه له فاوستی له ساڵی 1800 نووسیوه . به وتهیهکی دیکه له دایک بوونێکی دیكهی فاوسته . گۆته دهڵێ: "رۆژی جهژنی پاك ههموو دێینه دهرێ سهرمهست و شاد " و ئالێرهدا فاوست وهبیری دێتهوه كه بهشێكی زۆر لهو نهخۆشانهی ئهو دێیه، به دهستی ئهو و باوكی كوژراون ، لێرهدا به جۆرێک ئیحساسی گوناهی تێدا زیندوو دهبێتهوه . بهڵام دهڵێ " ئێستا سینگم مهکۆی دوو روحه " لێرهدا به بۆنهی ئاڵ وگۆڕی ڕوحییهوه و هاتنی ئاڵ وگۆڕ بهسهر خۆیدا مهیل و ئارهزووی ئهوهی تێدا دهبیندرێ که ئهو دنیا دزێوهش بگۆڕێ .
دهڵێ: " سینگم مهکۆی دوو روحه " لهو بهریشهوه دهبێ ئهو شته پهیوهند بدا به ژینی دهرهوه ، ئهو ئیحساسی گوناههی ههیه و مێفیستۆش پێی دهڵێ، ئهگهر تۆ دهتههوێ ئهو دنیایهی دهرێ بگۆڕی ، تۆ نابێ پرسیار له "دهبێ"(باید) بكهی! دهبێ پرسیار له "دهبێ" وهلا نێی و بڵێی چۆن دهبێ ئهو كاره ئهنجام بدهم؟ چونكه مێفیستۆ له پهستا وهبیری فاوست دێنێتهوه و دهڵێ ئهگهر دهتههوێ ههڵفڕی ئیدی سهرهگێژه مهعنای نییه ، بهشێكی زۆر لهو ئامانج و ئارهزووانهی تۆ بهدی نایهن كه له دواییدا له بهشی دووههم و سێههم به تایبهت له بهشی سێههم گهشهدهر(تهوسعهگهر)هكهی باسی دهكهین.
فاوست راست لهو کاتهوهی كه ئاماژه به قهتیس بوون و راوهستان و مانهوه دهکا ، راست لهو ساتهدا شهیتان ڕوالهتی خۆی ئاشکرا دهکا و خۆی ئاوا دهناسێنێ : " من ئهوهم وا نکووڵی له ههمووشت دهکهم" و ئهوه ئهو ساتهیه كه فاوست رووحی خۆی پێدهفرۆشێ .
ئیستیحالهی دووههم به تهعبیرێك ئیستیحالهیهكه كه لهودا فاوست چۆته دنیای دهرێ : لهگهڵ كچێك به نێوی "مارگێریت" ئاشنا دهبێ، و ئهو پێوهندییه عیشقییه دهست پێدهكا، مارگێریت كهسێكه كه له پێشدا نزیکیی له گهڵ فاوست کردووه و دوایه دهبێته دڵداری و له دواییدا قوربانیی دهبێ . یانی داستانی مارگێریت داستانێكه تهواو تڕاژیكه كه ههم بۆخۆی عهزابی ویژدانی دهبێ لهوه كه مندالێكی لێی بووه ، لهوه كه دایكی كوشتووه . مفیستۆ شهربهتێكی پێدهدا، مندالێكی دهبێ، دایكی دهمرێ، ئهو منداڵه زۆڵ دهبێ، خودی ئهو كۆمهڵگایه تهنانهت براكهشی وهلای دهنێن و براكهشی له شمشێربازییهك كه له گهڵ فاوستی دهكا دهكوژرێ ، له کاتێکدا ئهو عیشقه لهودا بهدی هاتووه مارگێرێت وێڵ دهكا و مارگێریت فیدا دهبێ . تهنانهت له ئاخر مۆڵهتدا دهڵێ من ههموو شتێكم ئامادهیه، ههسته بابڕۆین، جوابی ناداتهوه و دهیكوژن .
ئیستیحالهی سێههم، ئیستیحالهی گهشهپێدهر( تهوسعهگهر)ه، قۆناخێکی كه لهودا ئهو داخوازیی و ویسته تاکهکهسییانهی فاوست لهگهڵ دهست پێکردنی گۆڕانکاریی دنیای دهرهوه هاوڕێ دهبن و پێك دێن . ئهو قۆناخه قۆناخێکه كه زۆری کێشه و باس له سهر بووه ، دهڵێ من تهواوی ئاوات و ئارهزووم ئهوهیه كه فهزایهك بهدی بێ كه فهزایهكی ئازاد بێ بۆ کردهوه(عهمهل)، نهک بۆ ئهمنیهت ؛ چونكه بهشهر له قۆناخی گهشه و تهوسعهدا له بارودۆخێكی تهواو ئهستهم و پڕ له ریسك و نائهمندا دهژی بهڵام له کردهوهدا ئازاده ، ئومێدم ئهوهیه ههزاران ههزار نهفهر بێن كار بكهن و دنیا ئاوهدان كهنهوه، جاده بكێشن، رێگا ساز كهن، چی و چی... و تا ئهوه كه بهشی ئاخری شانۆنامهكه بهوه تهواو دهبێ كه چوار دانه تارمایی و شهبهح، چوار ژن له شکڵی تارمایی و شهبهحدا دێن، یهكیان فهقیری ونهدارییه، یهكیان نیاز و موحتاج بوونه ، سێههمیان گوناه و تاوانه و چوارهمیان خۆشهویستی و دڵسۆزیه كه فاوست دهتوانێ سیانی ههوهڵیان ڕاو نێ و دهریان کا ؛ ههموویان، دهتارێن و دوور دهبنهوه، بهڵام بۆ چوارهمی ناتوانێ كه دڵۆڤانی و دڵسۆزی دهربکا و بی تارێنێ ...
ئهوه کورتهیهک بوو له شانۆنامهی فاوست . جا ئێمه ئهلان دهتوانیین له سهر ئهم سێ بهشه یانی ههم بهشی Dreamer خولیایی و ههم بهشی Lover عاشقی و ههم بهشی Developer گهشهپێدهر ، باس بکهین .
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده :
پرسیارێک دێته گۆڕ ؛ ئایا له نهزهر ژانرناسییهوه ئهو شانۆنامهیه تراژیکه یان دراماتیک ؟
جهماڵ خوسرهوی :
تراژیكه تا دڕاماتیك و ئهوه زۆر جێی باسه، بهڵام ئهگهر ئیجازه بدهی ئهوه بخهینه دوایی، ئێستا با باس له سهر ئهو قۆناخهی ههوهڵی فاوست بکهین .
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده:
وهڵڵا ئهو شتهی كاك جهماڵ ئاماژهی پێكرد، به نهزهری من ئهو شانۆنامهیه - ههڵبهت ئهو دابهش کردنهم زۆرم پێ جالب بوو - بهڵام له روانگهیهکی دیکهوه من به دوو بهشی دابهش دهکهم ، دوو بهش یانی به شكلێكی تا ئهو جێگایه كه مارگێریت دهمرێ یانی فاوست ئهو فهزایه بهجێ دێڵێ و دهچێته فهزایهكی دیکهوه . لهوێوه ئیدی به نهزهری من ئهو شانۆنامه دوو تیكه دهبێ . بهشی ههوهڵیان زۆرتر دهگهڕێتهوه سهر سوننهته مهسیحی یهکان . یانی لهوێدا زۆرتر باسی چهمک و زاراوه مهسیحییهکان دهکا كه جهنابیشت ئاماژهت پێكرد . له باسی دووههمهوه ئیدی، پێموابێ ئهو بهشی دووههمهشی له باری زهمانییهوه درهنگتر لهو بهشی ههوهڵه نووسیوه ، لهوێدایه پێم وایه ئیدی فاوست ، لهو سوننهته مهسیحییه دوور دهکهوێتهوه و ههنگاو دهنێته نێو سوننهته هلێنیستیی و یونانییهکانهوه كه ئهوه ئیدی كهمێك فهزای شانۆنامهكه جیاواز دهكا ، تهنانهت له نهزهر سهبك و ستایلیشهوه جیاوازه، یانی ئهگهر ئهو شانۆنامهیه له بهشی ههوهڵهوه ، شانۆنامهیهكی فهرز كهین ، دڕامیكه كه کۆتاییهکهی تراژیك تهواو دهبێ، له بهشی دووههم دا ئهو شانۆنامهیه دهچێته چوارچێوهی حیماسهوه . شانۆنامهكهی تا رادهیهک حیماسییه و لهو ستایل وشێوازهدا بهرهو پێش دهڕوا ...
عومهرخزرنژاد :
وهختێک مارگێریت كه عاشقی فاوست دهبێت،براكهی كه ناوی "واڵینتینه" دهبێت، له گهڵ فاوست شهڕ دهكات و فاوست واڵینتینه دهكوژێت، دواییش كه مارگێریت منداڵێكی زۆڵی له فاوست دهبێ، دهچێ دایكیشی دهكوژێت و دوای ههموو ئهوانه كۆمهڵگا مارگێریت مهحكووم دهكا، تهنانهت ئهویش دهكووژن. ئهم کورتهیه ئهوه پیشان دهدا که تارادهیهکی زۆر بهسهرهاتێکی تراژیک دهخوێنیهنهوه . ئێمه ئهگهر بگهڕێینهوه روسۆ و راهێنانی ئیحساساتی فلۆبێر تا رادهیهک لایهنی زهمانی مێژووی ئهوانه دهگرێتهوه یانی تهواو فاوست هاتووه رهنج وبهدبهختی ودهردی مێژوویی تهجروبه كردووه كه گۆته له زهمانی خۆیدا ئهوانهی ههموو دهرك كردووه، تهنانهت كهسانێكی وهك رۆسۆ و فلۆبێر و ئهوانهش ئهو دهورانهیان تێپهڕ كڕدووه و تهقریبهن ئێمه دهبێ بڵێین فاوست له نههایهتدا رهخنهی له دنیای مۆدێڕن گرتووه ، بهڵام زۆر کێشهی له دنیای مۆدێڕندا تێپهڕ کردووه، بهرهو تهوسعه و مۆدێڕنیزاسیۆن و ئهوانهی كه كاك جهماڵ ئاماژهی پێكرد، زۆرتر لهو بارهوه كه لێی بكۆڵینهوه ئاماژه به کێشه و قهیران و وێرانییهکانی سهردهمی مۆدێرن دهکا ...
جهماڵ خوسرهوی :
كاك سولهیمان ! دهلیلی من بۆ ئهوه كه بۆ تراژیكه و مهیلهو دڕاماتیك نییه ئهوهیه كه ناوهرۆکی فاست ناوهرۆکێکه سهدهی 19 و 20 ههردووکیان ههیان بووه ، ئهویش ئهوهیه كه ئینكاری نهفس شهرتی گۆڕینی نهفسه . من کاتێک فاوستم دهخوێندهوه ههم تهوهری دیالكتیكی رۆشنگهری ئادوڕنۆ و ههم ماركسم وهبیر دههاتهوه ههم ئادوڕنۆ و ههم به مهعنایهك وێبڕ . ئهسڵهن ئهوه تێمێكی موشتهرهكه له ئهدهبیاتی فهلسهفیی ڕۆژاوا كه ئینكاری نهفس شهرتی گۆڕینی نهفسه . بهو مهعنایه كه فاوست كهسێكه كه دهبێ مهسهلهن لهو قۆناخهدا كه دنیای دهرێ ئاڵوگۆڕێكی بهسهر دادێ ، ئاڵوگۆڕێكی بنهڕهتی، لهو ئارهزوو و ئاواتهی كه دهیههوێ بهدی بێ، دهبێ بهعزه شتێكی بۆ دانێ .
ئهو عیشقه كه سهبارت به مارگیریت به دی دێ له نههایهتدا ناتوانێ كۆی كاتهوه ، یانی مهجبووره دهبێ بڕوات؛ مێفیستۆ پێی دهڵێ كه مارگێریت ههوهڵین قوربانی نییه و ئاخرینیش نییه. یانی ئهو ڕێبازهی که فاوست دهیگرێته پێش، به مهعنایهك ڕێبازی مۆدیڕنیزاسیۆنه كه له ئاڵمان دهست پێ دهکا و ورده ورده تهواوی ئورووپاش دهگرێتهوه، ناوهرۆکی ئهو ڕێبازه ئهوهیه که ئینسان دهبێ بۆ گهیشتن به هێندێک شت زۆر شتی دیکه لهکیس بدا .
ئهو ژن و پیاوه پیره كه زۆر خۆشحاڵ و شاد لهگهڵ یهك دهژین، دێنێ ئهوانهش وهلا دهنێ . لایهنی تراژیكی ئهو بهسهرهاته زۆرتر مارگیریت دهگرێتهوه ؛ مارگێریت ئهو چرکه ساتهی كه زهنگی كلیسا دهبیستێ ئایاتی غهزهبی خودای وهبیر دێتهوه ، ڕاست به پێچهوانهی فاوست ئهگهر له وهتاغهكهی دانیشتبوو ، له فكری خۆکوژی دابوو ، ئهگهر زهنگهکهی کلیسای بیست ئومێد و ئاوات و ئارهزووی زیندوو بۆوه و چوو بۆ دهرێ، جا ئهو تێمه ئهسڵهن تێمێكی مهسیحی نییه . فاوست بهشێك لهو ئاوات و ئارهزوویهی دهورانی منداڵی دهبێ بهدی بێت بهڵام مارگێریت كهسێكه كه له فهزایهكی تهواو فێئۆدالیی داخراودا ، ههر ئهو مێعمارییهی كه گۆتهش وهسفی دهكا، گووتیكه یانی مێعمارییهکی یهکسان و بێ جووڵه، كۆمهڵگا تهواو ئهخلاقییه كه ناتوانێ ئهو عیشقه ببینێ به جۆرێك كه له ئاخردا مارگێریت قوربانی دهبێت ؛ تهنانهت ئهسپیشی بۆ دهبا كه ئهمن هاتووم نهجاتت دهم ، رهزای پێنادا . ئهمما بهشی گرینگتری ئهوه كه دهڵێم به چ دهلیل تراژیكه ئهوهیه كه ئهسڵهن ڕهوتی مۆدیڕنیزاسیۆن له تهواوی ئوورووپا ڕاست ئهو دوو لایهنهی بووه یانی بۆ گهیشتن به بهعزه شتێك دهبێ زۆر شت فیدا بکرێ .یانی ئاوهدانی دوای قوربانیی بوونی ههزاران کرێکار و کاریگهر بهدی هاتووه .
ههر له شانۆنامهكهدا ههیه كه دهڵێ من دهمدی كه ههزاران ههزار کرێکار ئهوه خوێنیان دهڕژێ و زهحمهت و مهرارهتی و بهدبهختی دهبینن بۆ وهی كه رێگا و جاده و ئهوانه بكێشن . یانی ئهو بهشه تراژیكهی به تایبهت له ئیستیحالهی سێههمدا كه ئیستیحالهی تهوسعهگهره بهو مهعنایه كه فاوست به جێگایهک دهگا كه ئیدی هیچ شوینهوارێکی دنیای رابردوو خۆش و شادی ناكا .
به بۆچوونی من ترسێكی زۆر قووڵ له وجوودی فاوستدا ههیه كه ههموو شوێنهوارهکانی دنیای ڕابردوو بسڕێتهوه و وهلایان نێ .
بۆ نموونه ئهو ژن و پیاوه پیره كه له گۆشهیهك ماڵێكی چكۆلهیان ههیه، كه ئهویش دهبێ له بهین بچێ و دهبێ ببێته بورجی چاوهدێری . ههڵبهت ئهو لایهنه تڕاژیكه له هێندێک وڵات له ئاوات و ئارهزووی خهڵكهوه سهرچاوهی نهگرتبوو ؛ بۆ وێنه بهرنامهکانی ستالین ئهو مۆدێڕنیتهی كه له كۆمهڵگای سۆسیالیستی بهدی دێ مۆدێڕنیتهیهك بوو كه تهواو له سهرهوه داسهپا بوو ،یانی ههر ئهو بهشه له ڕهوتی فاوست بوو ، بهشێكی کهم له خۆسیدا بن و بهشێكی زۆر له جهماعهت دهبێ خوێن بدهن و رهنجێكی زۆر بکێشن ؛ بهڵام لایهنی دووههمی مۆدێڕنیته كه ئاوهدانی و گهشه کردن و پێشکهوتنه لهوێ بهدی نههات نه له رووس نه له تورکیه ونه له ئێران که مۆدێرنیزاسیۆنێکی داسهپاو کرابۆ نمووده وئۆلگوو.
ئهو ڕهوتی مۆدێڕنیزاسیۆنه تڕاژیك نهبوو بۆیه نهبوو چونكه یهك لایهن بوو . یانی ئهو دوو لایهنه بوونی مۆدێڕنیتهیه لهوێ خۆی نیشان نهدا.
سولهیمان عهبدولرهحیم زاده:
ئهڵبهته ئهو شتهی كه من ئیشاڕهم پێ كرد، پێم وابێ له نهزهر ژانری شانۆنامهكهوه ناچێته خانهی تڕاژدییهوه .
جهماڵ:
بهڵێ، بهڵێ! من زۆرتر ناوهرۆکی فاوستم مهبهست بوو .
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده :
له نهزهر ناوهرۆکهوه بهڵێ، ڕووداوی تراژیكی تێدایه، بهڵام من پێموایه ساختاری شانۆنامهكه ، تراژیک نییه ؛ یانی فاوست به شێوازی تراژیکنهنووسراوه . ئهو سهردهمهی گۆتهش، تڕاژێدی شانۆنامهکان به شێوازی تراژێدیهکانی هاوچهرخ وهك ئهو كارانهی له ئابزۆرد و و ئهوانهدا کراوه واقیعیهتێكه ئهو دهم نهكراوه . ئهلان فهڕز كهین، ڕهخنهگران گۆته به تڕاژیكی هاوچهرخ دادهنێن، واقعیهته كه له دهورانی گۆتهدا، ئهوپێناسه نوێیانه بۆ تراژیک نهکرابوون و ئهو گۆڕانکارییانهش به سهر ستایل و شێوازه یوناییهکاندا نههاتبوو . دهنا منیش له سهر ئهو باوهڕهم له بهشی ههوهڵیدا باری تراژیك زۆر زیاتره ههتا له بهشی دووههمدا . پێشموایه له بهشی دووههمدا باری حیماسی و گهڕانهوه بۆ ئوستورهکان و فکر و فهلسهفهی هێلێنیسم زۆر بهرچاوه .
جهماڵ خوسرهوی :
من قهت ههستم نهدهكرد گۆته ئهوهنده مرۆڤێكی وردبین بێ له شانۆنامهدا بهو لایهنانه ڕا بگا که دواتر ئێمه له بهرههمهکانی ، ماركس و وێبێر و ئادرنۆ دهیبینین وتهنانهت شوێن پێی گۆته دهکرێ له بهرههمهکانیندا ببیندرێ . وێبڕ تهحلیلكێی زۆر باشی لهبارهی ئهخلاقی پرۆتێستان و روحیهی سهرمایهدارییهوه ههیه ؛ ڕاست وێرژێنێكه ههر لهو فكره که گۆته دهیکوت ئینكاری نهفس دنیای دهرهوه بهدی دێنێ . ئهو ئهخلاقه پروتێستانییه كه ئهخلاقێكی تهواو زۆهدباوهڕه یانی بۆ گهیشتن بۆ بهعزه شتێك دهبێ هێندێک شت قوربانی بكرێ ، ڕاست ههر ئهو تهحلیلهیه كه گۆته به مهعنایهكی دی له شانۆنامهكهدا ئاماژهی پێدهكا . یا ئادوڕنو له دیالكتیكی رۆشنگهریدا دهڵێ: "عهقڵ له ههر شتێكی غهیری خۆی دهترسێ " تهواو نیچهیی تهحلیلی دهكا كه ئهسڵهن عهقڵ یا حهقیقهت لهشکرێکی گهڕۆکه لهو ئیستیعارانهی كه بهشهر بۆخۆی خهڵقی كردوون، عهقڵی بهشهر ههر له ههوهڵهوه له غهیری خۆی ترساوه ، له بهر ئهوه له غهیری خۆی ترساوه چونکه ههوڵی داوه ههرچی غهیری خۆیهتی وههای بگۆڕێ که وهک خۆی(عهقڵی بهشهر) بچێ. یانی ههر له سهردهمی ههوهڵی مێژووی بهشهرهوه كه ئانترۆمۆگۆئیسم و ئهوانه بهدی هاتن، ئینسان ههوڵی دا سفهتی بهشهری به شتهکان بدا، ئهو داره وهك ئێمه وایه رۆحێكی ههیه ؛یانی جۆرێک تایبهتمهندیی و سفهتی ئینسانی بدهی به ههر شتێك غهیری خۆته . ئهو ئهقڵه ئهو ههراس و ترسهی عهقڵ له غهیری خۆی ڕاست لهو شانۆنامهیهدا دهبیندرێ یانی فاوست حازر نییه هیچ شوێنهوارێک له دنیای قهدیم بمێنێتهوه . دهڵێ: ئهلان ناقووسی كلیسا ،كه دهبیستم گۆڕستان و قهبرم وهبیر دێتهوه به پێچهوانهی بهشی ههوهڵ كه له وهتاغێك دانیشتبوو زهنگهکهی کلیسا بانگێشتنێک بوو بۆ ئهوه كه ههستێ بچێته دهرهوه . ئێستا به بیستنی ئهو دهنگه قهبر و مهرگ و ئهوانهی وهبیر دێتهوه یانی به مهعنایهک ئاسهواری ڕابردوو نامێنێتهوه ، رسالهت و ئهرکی فاوستیش ڕاست وهختێك تهواو دهبێ كه هیچ بهشێك و شوێنهوارێک له دنیای پێشوو نهمێنێ .
نۆربێرت ئیلیاس دهڵێ رواڵهتی تهمهددونی بهشهر وابووه كه ههرچی بهشهر بهرهو سهردهمی نوێ هاتووه زۆرتر بهربهست و سنووری بۆ نهفسی خۆی داناوه؛کهوابوو تهمهدوون یانی ئهوهی كه بهشهر پێ بنێته جێگایهک که سنوور و حهدد و حدوود دار لهله ههبێ . دهڵێ له سهدهکانی نێوهڕاست منداڵ ئهگهرپێویستی به شیر بوو ، ژنان له بهر چاوی پیاوان مهمكیان دهردێنا یان ئهگهر كاری مهبالیان بوو دهچوونه بن دیوار یا پشت درگا و هیچ عهیبه وئیراد وگرفتێک نهبوو . یانی ههرچی بهرهو سهردهمی تازه هاتووین و شاری تر بووین قهید و سنوور و بهربهست زۆرتر بووه . تهنانهت فڕۆیدیش له نامیلکلهی"تهمهددون و ناحهزییهکانی" دا دهڵێ: ئهسڵهن تهمهدوون پێویستیی به سهرکوت کردن ههیه ، بهشهر بهشێك له ویسته دهروونییهکانی خۆی سهركووت دهکا بۆ ئهوهی بگات بهو شته نوێیانه . ههر لهو پێوهندییهدا ئهوهی بۆ من جێگای پرسیار بوو ئهوه بوو که فاوست بۆ ههست به تاوان و گوناه ناكا؟ فاوست تهنیا دهگوڕێنێ به سهر ئهو دار و دهسته و ژێر دهستانهی خۆیدا كه من نهمكوتبوو ئهو ژن و پیاوه پیره بكوژن بۆ كوژتانن ؟
ئهوه ڕاست وهک سیستمی بهڕێوهبردنه له دنیای نوێدا ؛ تهواو غهیره شهخسی و سیستمێكی بۆرۆكراسییه که ئێمه ههڵدهسوڕێنێ و كۆنتڕۆڵمان دهكا . سیستمێك كه لهودا ئهلف وهک كارمهندێك کار دهکا كه نه ئهلف (بما هو) ئهلف ؛یانی ئهلف تاکهکهس نییه . تهنانهت زیگمۆند باومهن له بارهی شهڕی دووههمی جیهانییهوه دهڵێ به ڕای من هیتلێر ئهرکی خۆی بهڕێوه برد چونكه تێكنۆلۆژی لهگهڵکوو كارێكی بۆ بلوێ دهیكا . مێفیستۆ به فاوست دهڵێ: ئیدی (باید) دهبێ وێڵ كه تهواو بوو ئیدی . (why question?) وهلا نێ ، تۆ له بارهی ئهوه پرس بكه كه چۆن دهتوانی ئهو كاره ئهنجام بدهی . ئهوه بهشێك له تهوهرهكانی بیرۆكهی كۆمهڵناسی قهڕنی 20 بوو که بوو به كێشهیهك له بهینی دوو عهقڵانیهت رووی دا ، عهقڵانیهتی زاتی و عهقڵانیهتی ڕواڵهتی(سووری). له ئهقڵانیهتی ڕواڵهتیدا ئینسان تهنیا بیر لهوه دهكاتهوه كه ئهگهر ئامانج فڵانه، ئهمن باشترین کهرهسته بۆ گهیشتن بهو ئامانجه ههڵبژێرم . ئیدی گرینگ نییه که ئهو ئامانجه چییه؟ له ماوهی ئهو 200ساڵهشدا ئهو ڕهخنانهی له مۆدێڕنیته گیراوه ئهوهیه كه مۆدێڕنیته خودی ئامانجهكانی وهلا ناوه ، زاتی ئامانجهكه گرینگه ؛ ئهگهر قهراره تاقمێکی زۆر یههوودی بكوژرێن ، دهبێ باشترین کهرهسته بۆ ئهو کوژرانه ههڵبژێردرێن . یانی ئهو شته بهو مانایه تراژیكه كه ، فاوست نایههوێ جینایهت بكا بهڵام كارهكهی سهر له جینایهت دهردێنێ . ههوهڵین جینایهتی ئاگاهانهی ئهوهیه كه ئهو ژن و پیاوه پیره دهكووژن . دهگوڕێنێ به سهریاندا، بهڵام له نههایهتدا دهڵێ ههست به گوناه ناكهم ، چونكه به ڕووخانی دیوی ئهو ژن وپیاوه پیره مهیدانێكیم بۆ خهڵك دروست کردووه كه ههزاران ههزار کهس بێن كار بكهن و ئازاد بن . بهڵام من ئهمنیهت دهستهبهر ناكهم . شایهد مرۆڤهكان جۆرێک حهسرهتی نۆستالیژیكیان سهبارهت به دنیای ڕابردوو ههبێ .
وهختێك كه فاوست دهیخوێنییهوه، ههست دهكهی جۆرێک ههستی هاوذڵییت ههیه له گهڵ ئهو شهڕهی كه فاوست لهگهڵ دنیای فێئۆدالی ههیهتی، مرۆڤ كهیف دهكا ئهو ساته دهبینێ كه فاوست ئهو دنیا فێئۆدالییهی له بهین برد كه تهحهممولی مارگێریتی نهكرد ، ئهو دنیایهی كه به ڕواڵهت ههموو ئهخلاق باوهڕن ، بهڵام له دهرووندا ههر ئهو كۆمهڵگا ئهخلاقباوهڕه زۆرتر خۆشی له مرۆڤێك دێ كه دهوڵهمهند بێ، خودی مارگێریت ههوهڵین شتێک که له فاوستدا دهیبینێ، ئهوهیه که له پیاوێكی دهوڵهمهند و مهند و ماقووڵ دهچێ . فاوست دهڵێ ئهو ساکاریی و خۆ بهکهم زانینهی مارگێریت لهزهتم پێدهدا . بهڵام سهیر ئهوهیه كه ڕاست شتێك كه لهززهتی پێدهدا قوربانیی دهكا ، یانی تراژێدی بوون لهوه دایه كه ناهێڵێ پاک بمێنێتهوه منداڵێكی حهرامی لێی دهبێ و فیدای دهکا .
عومهرخزرنژاد:
ڕێگاچارهی فاوست بۆ گۆڕانی بنهڕهتی جیهان ئهوهیه که ئێمه رابردوو له بیر بهرینهوه و به تهواوی بیسڕینه و دهبێ له بیری گۆڕانی بنهڕهتی سووننهتدا بین ، ههڵبهت بێ یارمهتی دنیای مۆدێڕن ئهو کاره بهڕێوه ناچێ . تهوهرهكانی نوێ کردنهوه و مۆدێڕنیزاسیۆن له نیوهی دووههمی سهدهی نۆزدهههم بهولاوه له وڵاته ئورووپاییهکان به جۆرێكی پوخت و هاوکات و ڕێک و پێک دهست پێدهكا. ههڵبهت گۆته ئهو ڕهوتهی بهشێوهیهکی ئاوا زهق باس نهکردووه ، مهبهستم ئهوهیه که ئهو ئاگاداری ئهوه بووه که نابێ سهربهخۆیی شانۆنامهکهی بۆ تیۆری بخاته مهترسییهوه ؛ ئهو شتانهی ئێمه باسی دهکهین به شێوهیهکی شاراوه و له ژێڕ دقهوه دهبینرێن. و ئێمه نابێ تیۆرییهکانی خۆمان به سهر فاوستدا داسهپێنین . بابهتێکی دیکه ئهوهیه که له سهرهتاوه دروسته رۆحی خۆی به شهیتان دهفرۆشێ بهڵام له پهردهی پێنجهمدا ، دێتهوه سهر شکڵ و شێوازی مرۆڤایهتی و فریشتهكان دێن رووحی فاوست نهجات دهدهن ؛ ئهو پێنج فریشتهیهی كه باسی دهكا فهقیری و بێنیازی و ... دوایی كه ئهوانه دێن فاوست بكوژن مێفیستوفیلس تهشویقیان دهكا تهنانهت چهپڵهیان بۆ لێدهدا ،ئهوان دێن رووحی فاوست ههڵدهگرن و دهیبهنهوه، دوای ئهوه تهنانهت مارگێریت كه مهسهلهن له مهریهمی عوزرا دهپارێتهوه دهڵێ لێم گهڕێ با فێری بکهم ، ئهویش وێڵی دهكا و له پهردهی ئاخردا دێتهوه سهر ئهو شکڵ وشێوازی مرۆڤایهتی .
له ههوهڵهوه دروسته رۆحی خۆی به شهیتان دهفرۆشێ بهڵام له کۆتاییدا ئێمه دهتوانین ئهگهر لایهنی ئهرزشی پێ نهدهین، دهتوانین مهسهلهن بڵێین له پهردهی ئاخردا تهقریبهن هێزی چاکه به سهر هێزی خراپهدا سهردهکهوێ.
جهماڵ خوسرهوی:
کاک عومهر بۆ ئهو قسانهت پێم خۆشه دهلیل بێنییهوه . گۆڵدمهن له بارهی رۆمان نووسدا دهڵێ، هونهری رۆماننووس ئهوهیه كه ئهو خودا شاردراوه ئاشکرا بکا، یانی ئهو فاعیله جهمعی یهی كه قهراره له مێژوودا بهدی بێت ئاشکرا بکا. تهنانهت دهڵێ به بێئهوهی مرۆڤ شتێکی تهجرهبه كردبێ خهریكه خودایهکی شاردراوه دهناسێنێ، فاعیلێكی جهمعی كه خهریكه له مێژوودا بهدی دێ . گۆڵدمهن باڵزاك بهو مهعنایه تهئید دهكا كه ههرچهند باڵزاك بۆخۆی سهر به ئهشڕاف بوو ، بهڵام بۆ وێنه له سهرههنگ شابێردا دهبینی به تهواوی پهی بهوه بردووه که سهردهمی ئهشرافهكان نهماوه و تهواو بووه ، و فاعیلێك له مێژوودا خهریكه بهدی دێ. ههست دهکرێ که گۆته پهی بهوه بردووه كه فاعیلێك له مێژوودا خهرێكه بهدی دێت، جا ئهو فاعیله دواتر ماركس هات، نێوی نا بۆرژوازی، ئهو شتهی كه ماركس حدودی 50 تا 60 ساڵ دوای گۆته هێنایه گۆڕ و دهڵێ بورژوازی هێزی وههای له دنیادا ئازاد کردووه كه له كۆنترۆلی خۆیدا نهماون . به جۆرێك كه هیچ شتێكی موقهددهس نهما ههر شتێكی موقهددهس بوو ، دنیایی کرا وله دنیاوه وهردرا ، "ههرچی دژوار وسهخت بێ ، دهبێته دووکهڵ و به حهودا دهڕوا"(هر آنچه سخت است ودشوار، دود میشود و به هوا میرود) . یان دهڵێ بۆرژوازی بۆخۆی گۆڕی خۆی ههڵكهند، من ههستم كرد گۆته به جۆرێکی دیکه له فاوستدا ئهوهی گوتووه کاتێک دهڵێ رهساڵهت وئهرکی فاوست وهختێك تهواو بووه كه هیچ شوێنهوارێک له دنیای قهدیم نهما و مراندی ، گۆته ڕابردووی مراند و فاوستی كوشت . بۆرژوازی ئهو هێزانهی كه له دنیادا بڵاو كردهوه، ئیدی بۆرژوازی نهیتوانی بۆخۆی كۆیان كاتهوه یانی نهیتوانیوه شکڵ و فۆرمیان پێ بدا . به جۆرێک زیمیلیش ئهوه باس دهکا، دهڵێ دنیای مۆدێرن شهڕ له گهڵ شكڵ و فۆڕم دهكا، بانی دنیای مۆدێڕن دنیایهکه كه هیچ فۆڕمێك لهودا نهگۆڕ نامێنێ ژیان تا رادهیهک خێرا و بهپهله دهڕواته پێش كه له دنیای تازهدا فۆرمێكی بهرچاوی ناتوانی بۆ دهست نیشانبكهی . ئهسڵی كێشه و بهربهرهكانی شهڕی دنیای تازه له گهڵ خودی فۆڕمه . له زهمانی قهدیمدا شایهد بکرابایه بهعزه بهرههمێک له بهعزه چوارچێوهیهکدا بگونجێ، وهك مهسهلهن بڵێیین فڵان بهرههم دهکهوێته فڵان مهکتهب وقوتابخانهی هونهرییهوه . من پێموایه گۆته به جۆرێک ههستی بهوه کردووه که ئهو فاعیله جهمعییه ورده ورده خهریکه بهدی بێ و وهك كاك عومهر فهرمووی وانییه بڵهی تیۆری سهدهی 19 و 20 به زۆری داسهپێننین . مارشال بێرمهن دهڵێ فاوست نموونهی قارهمانێكی ئهزهلی مۆدێرنه، یانی ئهلان ههمووی ئێمه بهجۆرێک فاوستێکین ، ههموو چووینه نێو ئهو سیستمهوه، سیستمێك كه لهودا ئینسان بۆ ئهوهی له دنیای دهرهوهدا ئاڵوگۆڕ بهدی بێنێ له خودی خۆیهوه دهست پێ دهکا.
سولهیمان عهبدولڕهحیم زاده :
گۆته ههر له ژیانی ئاسایی خۆشیدا ئینسانێك بووه كه چهند لایهنه بووه ، له لایهکهوه شوێن دانانی مهسیحیهت لهودا زۆر بهرچاو بووه . بهشێك له فاوست لهو دهورانهدا نووسراوه که ئهو به توندی له ژێر کارتێکهری مهسیحییهتدا بووه ، دواتر لهو جۆره بیرکردنهوهی دوور دهکهوێتهوه . فاوست یهكێ لهو بهرههمانهی بووه كه دهتوانین بڵێین تهواوی عومری له گهڵی بووه، ئاخری عومری تهواوی دهكا .
رۆمانتیکهکان ڕێزو حورمهتێکی تایبهتیان بۆ گۆته دادهنا . بهڵام به هیچ جۆرێک فاوستیان قهبووڵ نهبوو چون ئهو نوستالژیایهی كه ئهوان بۆ قهدیم و رابردوویان ههبوو گۆته له فاوستدا قهڵهمی سووری بهسهردا كێشا و رهتی كردهوه . بهڵام لهو سهردهمهدا که " ڕهنجهکانی ڤۆرتێری لاو"ی نووسیوه ،کتێبی خۆشهویستی رۆمانتیکهکان ، ئاشکرا دهبێ كه گۆته لایهنێكی دیشی له ژیانیدا ههبوو كه له گهڵ ئهو شتانهی كه له فاوستدا باسی دهكا جیاوازی ههیه . ههڵبهت من وام ههست دهکرد که له فاوستدا به شێوهیهکی زۆر شاراوه نوستالژی و حهسرهت خواردن بۆ ڕابردوو دهبینرێ .
جهماڵ خوسرهوی :
بابهتێکی دیکه كه که دهبێ باسی بکهین شهیتانه . گۆته له دوو سێ رستهدا باسی شهیتان دهکا و به جۆرێک (عههدی کۆن) وهبیر دههێنێتهوه . کێشیهیک له ئهدهبیاتی ئاڵماندا زۆر کێش درا ئهوێش جیاوازی نێوان (عههدی کۆن) و (عههدی نوێ) یه. عههدی نوێ ئاوا دهس پێدهكا: "له سهرتاوه وشه بوو ." عههدی کۆن تهواو به پێچهوانهوه دهڵێ: "له سهرهتاوه کردهوه بوو ." یانی به جۆرێک گۆته به فاوست دهڵێ تۆ بۆ ئهوهی كه هێزی داهێنهرانهی خۆت و مهزنایهتی و بهرزایهتی خودا و خۆت نیشانی بهشهر بدهی ، دهبێ خۆت له كاناڵی کردهوهوه (افعالی) پێناسه بکهی . ئهوهش ڕاست ئهو شتهیه كه له عههدی کۆندا دهبیندرێ . ههرچی بهرهو ئاخری شانۆنامهكه دهڕوا وا ههست دهکهی که خودای عههدی کۆن به سهر خودای عههدی نوێدا زاڵتر دهبێ . خودای عههدی نوێ خودای كهلیمه و وشه بوو ، خودایهك بوو كه له وهتاغهكهی دانیشتبوو ، پڕ له كتێب و ئهو ههموو بابهته جۆراوجۆرانه بوو ، له جێگایهكدا دهڵێ ههست دهكهم ئهو وهتاغه زبڵدانه ،ئهسڵهن ئهوانه من تێر ناكهن ئهوانه شادی و خۆشی به من نابهخشن . من دهبێ بڕۆم كاری دیکه بكهم . یانی بهرهو کردهوه دهڕوا وله وشه دور دهکهوێتهوه ؛ له عههدی نوێ دور دهکهوێتهوه و بهرهو عههدی کۆن دهڕوا .
هێندێكیش بۆچونیان وایه كه یهكێ له سهرچاوهکانی كێشه له گهڵ یههوودیهت له مێژووی ئاڵماندا ههر ئهوهیه، یانی کێشهی نێوانی دو خودای وشه و کردهوه . به جۆرێک دهگهڕێتهوه سهر دژه یههوود بوونی ئاڵمان . بهڵام من ههست به شهباههت و وێکچوونێک دهکهم به پێی ئهو شهیتانهی كه ڕواڵهتی ئاشکرا دهبێ ، كه فاوست له بهههشتی ئارام و ئهمنی فێئۆدالی دهردێنێ و دهیخاته دنیایهکی پڕ له نائهمنی و پڕ له مهترسی ، یانی به جۆرێک هووبوتێکی مهسیحی تێدا دهبینرێ .
بهڵام من ههست دهکهم ئیدی وردهورده گۆته ڕێگا بۆ مێفستیۆ ناهێڵێ ، به وتهیهکی دیکه ههر ئینسانێك ئهلان بۆته فاوستێك، یانی ههر ئینسانێكی مۆدێڕن دانه ، دانه ئێمه ئهلان فاوستێكین، ئهو ئارهزووه مهیلهوفاوستهمان له وجووددا ههیه بۆ ئاڵو گۆڕ له دنیادا ، چووینه نێو سیستمی پێک گۆڕینهوه(موبادله)، ههر ئهو ئاوات و ئومێدانهی كه فاوست بویهتی له وجوودی تهكتهكی ئێمهدا ههیه، بهڵام له چوارچێوه و فۆرمهی تایبهتی تر ، جا بۆ ماڵ بێ، بۆ قودرهت بێ، بۆ نێوبانگ بێ، ... یانی ئیدی شهیتان بڕ ناكا ،کاری خۆی کردووه و دهلێی له ئاخری سهدهی 19 ـهوه ئیدی شهیتان كارێكی نامێنێ، دهبێ بچێ له گۆشهیهك دانیشێ و چونكه موعامهلهكهی پێشنیار داوه به تهعبیری ماركس، هێزی بۆرژوازی له دنیادا بڵاوكردۆتهوه كه بۆی کۆنترۆل ناکرێ ، دهڕوا و مهعلووم نییه بۆ كوێ دهڕوا.
عومهرخزرنژاد:
دهتوانیین جۆرێکی دیکهشی بۆ بچین ، ئهو شهیتانه لهوێدا، له گهڵ شهیتانی ئیسلام موقایسه ناكرێ، شایهد ئیستیعاره و مهنزووری له ئبنسانی ڕووخێنهر و تێکدهری دونیای مۆدێڕن بێ.
جهماڵ خوسرهوی :
بهڵام تێکدهر وڕووخێنهر نیبه، تهواوی لایهنه باشهکانی دنیای مۆدێرن سهرچاوهکهی میفیستۆ بوو ههر بۆیه ئهسڵهن تێکدهر وڕووخێنهر نییه ،من ڕاست دهمههوێ ئهوه بڵێم، دهمههوێ بڵێم مفستیۆی گۆته شهیتانی ئێمه نییه، شهیتانی ئێمه (ئهیا وهستهكبهره)یهكی كردووه خوداش تا ئهبهد دهری كرد، ههر ئهوهندهی كوت، كوتی من تا قامی قیامهت لهسهر رێگای بهندهكانی تۆ ڕادهوهستم،" سوێند به عیزهتی خوداش دهخوا" که له سهر ڕاسته ڕی لایان دا و کلایان کا .
سولهیمان عهبدولرهیحم زاده :
تهنانهت شهیتانی گۆته ههمان شهیتانی مهسیحیهتیش نییه، شهیتانێكی، دهستکردی خودی گۆتهیه، شهیتانی دهورانی مۆدێڕنه، ههڵبهته له ههوهڵی فاوستدا، شهیتان دهچێ بۆ حوزوری باری تهعالا، كه ئێستا دیداری لهگهڵ فاوست نهكردووه، دهچێ ئیزنی لێ وهردهگرێ، مهلائیكه تهواوی لهوێن ، خودا دانیشتووه، و فریشتهكان ههموو خهریكی موناجاتن، شهیتان دێ و باری تهعالا دهڵێ بۆ هاتووی ، دهیههوێ به جۆرێک مێفیستۆ خهجالهت کاتهوه یان خافڵگیری بکات دهڵێ تۆ وادیاره له گومراه كردنی بهندهكانی من شكهستت خواردووه ، ئهویش دهڵێ نا قوربان وا نییه بۆخۆت تهماشای سهر زهوی بكه، بزانه چم لێکردوون ! نیازی به من نییه بۆخۆیان خهریكه وڵات دهشێوێنن، باری تهعالاش دهڵێ: نا تۆ پێت وانهبێ، من فاوستم ههیه مۆرهیهکی تازهیه ، مهگهر نهددیوه چهنده قازانجی ههیه بۆ زهوی و چهنده به کهڵکه؟ مێفیستۆ دهڵێ قوربان باشه ئهویشت لێ گومراه دهكهم! جا نازانم گۆته بۆچی تهنانهت فاوستیشی بۆ خودا نههێشتۆتهوه ؟ یانی ئهو دوایین ئینسانهشی بهدهستی میفیستۆ گومرا کردووه .
جهماڵ خوسرهوی : کهوابوو فاوست مهسیحی دهس پێ دهکا و گۆتهیی تهواو دهبێ.
سولهیمان عهبدولرهحیم زاده :
بهڵێ ههوهڵهكهی ئاوایه، كه له مهجلیسی باری تهعالا دێته دهرێ و دێ بۆ لای فاوست، تا پێش ئهوه فاوست له دیوهكهی خۆیدا دهبینن، دانیشتووه و لهو حاڵهته روحییه ناخۆشه دایه و خهریكه خۆی بكوژێ و به پووچی گهیشتووه و هیچ دهسكهوتێكی نییه و لێرهدایه كه ڕواڵهتی فاوست له لیباسێکدا که خۆی گۆڕیوه وهدهر دهکهوێ . بهڵام لێرهوه ئیدی خودا به جۆرێک ون دهبێ و ئێمه شوێنهواری له شانۆنامهکهدا نابینین وئهوهش زۆر جێگای سهرنج پرسیاره ...
جهماڵ خوسرهوی :
وهڵڵا ئهوه ڕاست مهرگی خودای نیچهیه؛ نازانم من له كوێدا دیومه، له جێگایهكی مهتنهكهدا، دهڵێ:" دروستی كرد و وێڵی كرد، كوتی بزانم بۆخۆیان چ دهكهن؟" یانی ئهوه له ئهدهبیاتی مهسهلهن سهدهی نۆزدهشدا بووه، ئهو ئیحساسهیان كردووه كه خودا رۆیشتووه كه بزانێ بهشهر بۆ خۆی چ دهكا؟ یانی به جۆرێک سێكۆلار بووه . حوزور و ئامادهیی خودا له تهواوی بوون و دنیادا له سهدهی 14 و 15 زۆر قورسه و له ههموو بووندا ئهو حوزوره دهبیندرێ . بهڵام ههتا هاتووه ئامادهیی وحوزوری خودا کهمتر بۆتهوه تا نیچه ڕای گهیاندکه خودا مردووه ؛ تهنانهت دهڵێ خودی مهسیحییهكانیش جۆرێك ناژین كه خودا ههیه، بۆیه به بۆچوونی نیچه دنیا بۆته مهیدانی شهڕی خودا جۆراوجۆرهکان ...
